متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۵۴۰

مقدمه

این مجموعه، که با عنوان «گفتگوهای صمیمی» شکل گرفته، شرحی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر طلبگی و زندگی، بلکه تلاشی است برای انتقال معرفت، معنویت و تعهد به ارزش‌های دینی و انسانی. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مسئولیت‌های یک طلبه، چالش‌های جامعه و راه‌های زیستن با حکمت و مهربانی. در این بخش، که از جلسه ۵۴۰ درس‌گفتارهایم برگرفته شده، از خیابان‌های پرترافیک شهر تا طبیعت سبز اوکراین و سوریه، و از محله‌های کودکی‌ام تا پرسش‌های فکری دانشگاهیان، روایت‌هایی را بازگو می‌کنم که هم درس زندگی‌اند و هم دعوتی به تأمل در رسالت دینی و انسانی.

بخش اول: صبر و مدارا در برابر ناملایمات

روزی در خیابان‌های شلوغ شهر رانندگی می‌کردم که راننده‌ای با خشم به من گفت: «باید در آن لاین حرکت کنی، این لاین برای سرعت است!» دیدم طفلک از عصبانیت سرخ شده، انگار نه انگار که در این ترافیک، سرعت معنا ندارد. همه با ده کیلومتر در ساعت پیش می‌رویم و این لاین هم برای دور زدن از بریدگی خیابان است. نمی‌دانم، شاید با همسرش دعوا کرده بود یا چون ماشینم پیکان قراضه‌ای بود و ماشین خودش بهتر، خواست به من امر و نهی کند. به هر حال، توهین می‌کرد و عصبانی بود. من فقط گفتم: «دستت درد نکند» و گذشتم.

این ماجرا مرا به یاد سیره پیامبر اکرم (ص) انداخت که خاک بر سرشان ریختند و ایشان صبر کردند. ما که از پیامبر بالاتر نیستیم. صبر و مدارا، گوهر طلبگی است. طلبه باید دلش وسیع باشد، نه کم‌تحمل و باریک‌دل. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

(شوری: ۴۳)؛ یعنی «و هر که شکیبایی و گذشت پیشه کند، این از کارهای استوار است.» این آیه، چراغ راه طلبه‌ای است که می‌خواهد الگوی جامعه باشد.

بخش دوم: ازخودگذشتگی برای دین

گاهی با خودم فکر می‌کنم که چرا ما برای دین‌مان ازخودگذشتگی نمی‌کنیم؟ فقط می‌خواهیم از دین بگیریم، اما حاضر نیستیم چیزی به آن بدهیم. این جای تأسف دارد. طلبه باید آماده باشد که برای دینش سختی بکشد، حتی اگر سیلی بخورد. این همه مواهب طلبگی را دیده‌ایم، حالا اگر سیلی‌ای هم بخوریم، چه عیبی دارد؟ این سختی‌ها، بخشی از رسالت ماست. قرآن کریم می‌فرماید:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ

(بقره: ۲۰۷)؛ یعنی «و از مردم کسی است که جان خود را برای کسب خشنودی خدا می‌فروشد.» این آیه، دعوتی است به ایثار و فداکاری، که باید سرلوحه کار طلبه باشد.

بخش سوم: مهربانی با همه مخلوقات

همیشه به طلاب می‌گویم که باید مهربان و دوست‌داشتنی باشند. از گرگ بیابان تا ریگ بیابان، همه مخلوقات خدا هستند و باید به آن‌ها محبت داشت. این محبت، کم‌کم انسان را به انس با خدا می‌رساند. آدمی که اخلاق ندارد، معنویتش چیست؟ محبت به خلق، مقدمه محبت به خالق است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا

(عنکبوت: ۶۹)؛ یعنی «و کسانی که در راه ما کوشیده‌اند، به‌یقین راه‌های خود را به آنان می‌نمایانیم.» این آیه، وعده هدایت الهی را به کسانی می‌دهد که با محبت و تلاش، در مسیر خدا گام برمی‌دارند.

بخش چهارم: پرهیز از تکبر و طلبکاری

بعضی‌ها همیشه توقع دارند که زن و بچه، دوست و شاگرد به آن‌ها احترام بگذارند. این تکبر و طلبکاری، با طلبگی سازگار نیست. ما نباید منتظر سلام دیگران باشیم؛ چرا خودمان سلام نکنیم؟ متأسفانه بعد از انقلاب، گاهی امکانات مادی باعث غرور برخی طلاب شده و این، مردم را از ما دور کرده است. باید با مردم مهربان باشیم، نه قلدری کنیم و نه طلبکار باشیم. قرآن کریم می‌فرماید:

وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ

(حجر: ۸۸)؛ یعنی «و برای مؤمنان بال خود را فروکش [و با آنان مهربان باش].» این آیه، درس تواضع و فروتنی است که باید سرمشق ما باشد.

بخش پنجم: پاسخگویی به شبهات درباره جایگاه زن

یکی از چالش‌های بزرگ امروز، شبهاتی است که درباره جایگاه زن در اسلام مطرح می‌شود. در دانشگاه‌ها می‌گویند: «چرا اسلام زن‌کشی را ترویج می‌کند؟ چرا پیامبرش چند همسر داشت، اما زنان حق چندشوهری ندارند؟» یا به آیه

وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ

(نساء: ۳۴) استناد می‌کنند که می‌فرماید: «و زنانی که از نافرمانی آنان بیم دارید، پندشان دهید و در خوابگاه از آن‌ها دوری کنید و آن‌ها را بزنید.» این آیه را بدون توجه به سیاق و مراحل تدریجی‌اش، بهانه‌ای برای انتقاد از اسلام می‌کنند. ما باید آماده پاسخگویی باشیم. این آیه، در بستر خاص خود، مراحل تدریجی برخورد با نشوز را بیان می‌کند و نیازمند تفسیر دقیق و متناسب با شرایط اجتماعی است. طلاب باید با دانش و منطق، به این شبهات پاسخ دهند تا اعتبار علم دینی حفظ شود.

بخش ششم: وطن، مردم و دین

همیشه گفته‌ام که اصول اساسی ما این است: وطن، مردم، دین. دین بدون مردم و وطن معنا ندارد. اگر کشوری نباشد، دین کجا جاری می‌شود؟ دین باید در بستر مردم و جامعه زنده بماند. این پیوند، همان مفهوم امت در قرآن است که دین را در دل جامعه معنا می‌کند. باید این سه را با هم دید و حفظ کرد.

بخش هفتم: درس‌هایی از طبیعت

وقتی در اوکراین و سوریه بودم، زمین‌های سبز و طبیعت زنده را دیدم. همه‌چیز در طبیعت، از گیاهان تا حیوانات، در تعادل و سلامت است. حتی در جنگل‌ها، حیوانات همدیگر را می‌خورند، اما این چرخه، به رشد و تازگی طبیعت کمک می‌کند. در اروپا تجربه‌ای دیدم که نگذاشتند حیوانات شکار شوند. نتیجه‌اش شد تخریب جنگل‌ها و هجوم حیوانات به شهرها. قانون جنگل، اگر درست اجرا شود، بهترین الگو برای زندگی سالم است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُهَا وَإِيَّاكُمْ

(عنکبوت: ۶۰)؛ یعنی «و چه بسیار جنبندگانی که رزق خود را حمل نمی‌کنند، خدا آن‌ها و شما را روزی می‌دهد.» این آیه، حکمت الهی در تعادل طبیعت را نشان می‌دهد.

بخش هشتم: ناآرامی ثروت و قدرت

در تهران، با مرد ثروتمندی آشنا بودم که از قم بود. روزی دیدم گریه می‌کند. گفتم: «حاجی، چرا گریه می‌کنی؟» گفت: «هر روز خواهرزاده‌ام می‌آید و پول می‌خواهد. آرامش ندارم.» ثروت و قدرت، آرامش نمی‌آورند. حدیث نبوی است که: «الدُّنْيَا جِيفَةٌ وَطَالِبُهَا كِلَابٌ»؛ یعنی «دنیا مردابی است و جویندگانش سگ‌ها هستند.» دنیا‌طلبی و قدرت‌طلبی، به نزاع و ناآرامی می‌انجامد. زندگی متعادل، بدون افراط در ثروت یا قدرت، کلید آرامش است. قرآن کریم می‌فرماید:

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا

(بقره: ۱۴۳)؛ یعنی «و این‌گونه شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم.»

بخش نهم: زورگویی و چالش‌های اجتماعی

کودکی‌ام در محله‌ای گذشت که زورگویان و گردن‌کلفت‌ها حاکم بودند. یادم می‌آید عالمی بود که موتور آب داشت و حاضر نشد به زورگو باج بدهد. روز بعد، نوچه‌های او یک کیلو شکر در موتور دیزلی‌اش ریختند و موتور از کار افتاد. این زورگویی‌ها، مانع زندگی سالم است. یا دختری زیبا در محله بود که همیشه مزاحمش می‌شدند، تا جایی که مجبور شد با یکی از همان زورگوها دوست شود تا از آزار دیگران در امان بماند. قدرت، زیبایی و ثروت، اگر با معنویت همراه نباشد، آرامش نمی‌آورد. قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا

(هود: ۱۱۳)؛ یعنی «و به ستمگران متمایل نشوید.»

بخش دهم: درس‌هایی از کودکی

بچه که بودم، مسجد برایم مثل خانه‌ام بود. شب‌ها کلیدش را یواشکی برمی‌داشتم و آنجا می‌خوابیدم. یک روز دیدم جوانی کنار دیوار مسجد دستشویی می‌کند. گفتم: «این کار خوب نیست، اینجا خانه خداست.» او با تندی گفت: «به تو چه؟ برو دنبال کارت!» بچه بودم و او گردن‌کلفت. اما دو دختر از محله، که خودشان هم بزن‌بهادر بودند، رسیدند و حسابش را رسیدند. این ماجرا به من آموخت که حتی در برابر زورگویی، باید با شجاعت و ادب ایستاد. این خاطرات، درس‌هایی از عدالت و شجاعت‌اند که هنوز در ذهنم زنده‌اند.

جمع‌بندی

این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برخاسته‌اند، دعوتی است به تأمل در رسالت طلبگی و زندگی متعادل. از خیابان‌های شهر تا طبیعت سبز، از محله‌های کودکی تا پرسش‌های دانشگاهیان، هر روایت، درس‌هایی از صبر، مهربانی، پاسخگویی به شبهات و حفظ تعادل در زندگی دارد. طلبه باید با تواضع، محبت و ایثار، در خدمت دین و مردم باشد و از دنیا‌طلبی و زورگویی دوری کند. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها برای طلاب، بلکه برای هر که در جست‌وجوی زندگی معنوی و تأثیرگذار است، راهنمایی است برای زیستن با حکمت و آرامش.