متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 542

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از لحظه‌های ناب زندگی و تأملاتم در مسیر علم، معرفت و خدمت به دین و جامعه. آنچه پیش رو دارید، بازتابی است از درس‌گفتارهایی که روزگاری در جمع شاگردان و طلاب بیان کرده‌ام؛ خاطراتی که گاه گذرا به آن‌ها اشاره شده و اکنون به تفصیل، با همان صمیمیت و صداقت، برای شما بازگو می‌کنم. این گفتگوها نه‌تنها شرح تجربیات شخصی من است، بلکه تلاشی است برای روشن ساختن راهی که هر طالب علم و معنویت می‌تواند در آن گام نهد. با من همراه شوید تا در این سفر معنوی و علمی، از گذشته درس بگیریم و برای آینده الهام یابیم.

بخش اول: حفظ یاد عالمان و جایگاه علم دینی

روزی شنیدم که بر مزار یکی از عالمان بزرگ حوزه، فرشی انداخته‌اند؛ آن‌هم چنان که نه تنها یاد او را گرامی نداشته، بلکه مانع از آن شده که رهگذری حتی فاتحه‌ای برایش بخواند. این کار مرا به فکر فرو برد. مگر نه اینکه عالمان دینی، چراغ‌داران راه هدایت‌اند؟ چرا باید مقبره‌ای که می‌تواند الهام‌بخش نسل‌ها باشد، زیر سایه بی‌توجهی پنهان شود؟ به خود گفتم: اگر من از این عالم نامی بر زبان نیاورم، شاید نامش در گذر زمان گم شود. این‌گونه بود که با ذکر نامش، تلاش کردم یادش را زنده نگه دارم، گویی روح او را دوباره در میان ما جاری ساختم.

این ماجرا مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم انداخت: وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ (قرآن کریم، سوره شرح، آیه ۴)؛ «و نام تو را بلندآوازه کردیم.» حفظ یاد عالمان، وظیفه‌ای است بر دوش شاگردان و جامعه. ما باید میراث علمی و معنوی این بزرگان را پاس بداریم، نه اینکه با سهل‌انگاری، آن را به فراموشی بسپاریم. این اقدام، چه از ناآگاهی باشد و چه از عمد، با حکمت و تدبیر سازگار نیست.

من همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که گفتار و رفتارشان باید با دقت و درایت همراه باشد. وقتی سخنی می‌گوییم، گوش‌ها آن را می‌شنوند و دل‌ها آن را می‌سنجند. از این‌رو، باید با احتیاط سخن گفت تا از سوءتفاهم یا سوءاستفاده جلوگیری شود. این اصل را قرآن کریم نیز یادآوری می‌کند: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۷۰)؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا پروا کنید و سخنی استوار گویید.»

بخش دوم: نوآوری در آموزش علوم دینی

یادم می‌آید پس از انقلاب، زمانی که برای تدریس فلسفه به کلاس‌ها می‌رفتم، روشی متفاوت در پیش گرفتم. کتاب «نهایة الحکمة» یا «شرح تجرید» را سر و ته می‌کردم و به طلاب می‌گفتم: «از آخر بخوانیم، این‌ها چیز پیچیده‌ای نیست!» به آن‌ها تأکید می‌کردم که مطالعه شبانه لازم نیست؛ آنچه در کلاس می‌گویم، کافی است. هدفم این بود که فلسفه را چنان ساده و روشن کنم که مثل دو دو تا چهارتا در ذهنشان حک شود. نتیجه؟ همه نمره‌های بالا می‌گرفتند، چون من درس را نه از کتاب، بلکه از عمق فهم خودم به آن‌ها می‌آموختم.

در همان ایام، یکی از اساتید که بدایة الحکمة تدریس می‌کرد، از روش من دلخور شده بود. طلابش می‌گفتند: «ما سر درس او می‌رویم، اما بدایه را نزد شما امتحان می‌دهیم!» این کار باعث ناراحتی او شد، اما من به طلاب اطمینان می‌دادم که اگر درس را خوب فهمیده باشند، نیازی به مطالعه اضافی ندارند. وقتی امتحانات را تصحیح می‌کردم، بدون نیاز به کتاب، از روی تسلط و شهودم نمره می‌دادم. گاهی به شوخی می‌گفتم: «من برگه‌ها را بو می‌کنم و نمره می‌دهم!» اما حقیقت این بود که چون خودم درس را به آن‌ها آموخته بودم، می‌دانستم چه نوشته‌اند.

این تجربه به من آموخت که هماهنگ کردن شاگردان با سطوح مختلف، مهارتی دشوار اما شدنی است. اگر سیستمی درست طراحی شود، می‌توان حتی بی‌سواد و دانشمند را در یک کلاس کنار هم نشاند و به نتیجه رسید. این هماهنگی، نیازمند درایت و مدیریت است، چیزی که در آموزش علوم دینی کمتر به آن توجه می‌شود.

بخش سوم: جاذبه در آموزش و تعامل با مخاطب

خاطره‌ای از ییلاق مشهد دارم که هنوز در ذهنم زنده است. طلبه‌ای جوان از ناتوانی‌اش در جذب کودکان برای آموزش قرآن گله می‌کرد. می‌گفت: «هر کاری می‌کنم، بچه‌ها جمع نمی‌شوند!» به او گفتم: «مشکل از بچه‌ها نیست، تو روش جلب توجه را بلد نیستی.» تصمیم گرفتم خودم وارد میدان شوم. به بچه‌های شش تا دوازده‌ساله گفتم: «بیایید در مسجد حکومتی تشکیل دهیم! یکی شاه شود، یکی وزیر، یکی زندان‌بان!» ناگهان مسجد پر شد از کودکانی که با شوق می‌آمدند. حتی پدر و مادرشان می‌گفتند: «این بچه‌ها شب‌ها نمی‌خوابند، از ترس اینکه مبادا صبح دیر به مسجد برسند!»

من خودم را در سطح آن‌ها قرار می‌دادم. با آن‌ها بازی می‌کردم، می‌خندیدم و قرآن را در میان بازی به آن‌ها می‌آموختم. به یکی می‌گفتم: «این ستون مال توست، از آن دفاع کن!» و این‌گونه، قرآن در دلشان جا می‌افتاد. این تجربه به من آموخت که آموزش، به‌ویژه برای کودکان، باید جاذبه داشته باشد. اگر بخواهی با روش‌های خشک و رسمی درس بدهی، نه‌تنها نتیجه نمی‌گیری، بلکه مخاطب را فراری می‌دهی.

این اصل را در آموزش بزرگسالان هم به کار بردم. همیشه معتقد بودم که اگر بخواهی مخاطب را جذب کنی، باید خودت را در سطح او ببینی، اما با هدفی بالاتر. این مهارت، نیازمند شناخت روان‌شناختی و مدیریت درست است تا اصطکاک و خستگی در آموزش به حداقل برسد.

بخش چهارم: زهد، فنا و معرفت در زندگی

وقتی به زندگی مادرم فکر می‌کنم، درس‌های بزرگی از او می‌گیرم. او در نود و پنج سالگی، زندگی‌ای زاهدانه داشت؛ سه ماه رجب، شعبان و رمضان را روزه می‌گرفت و حتی در تابستان‌های گرم، لحظه‌ای از عبادت بازنمی‌ماند. یادم می‌آید به او می‌گفتم: «مادر، روزه برایت واجب نیست!» اما او با لبخند می‌گفت: «اگر روزه نگیرم، می‌میرم!» نظم معنوی‌اش چنان بود که هفته‌ای یک‌بار حمام می‌کرد، ناخن‌هایش را مرتب می‌گرفت و همیشه حنا بر موهایش می‌گذاشت. وقتی از دنیا رفت، گویی آماده دیدار با عزرائیل بود. خودش می‌گفت: «سه بار عزرائیل آمده و من راضی‌اش کرده‌ام!» و در نهایت، سحرگاهی رو به قبله دراز کشید و آرام رفت.

این زندگی مرا به تأمل واداشت. مادرم با هفتاد و هشت هزار تومان، عین یک ملکه زندگی کرد، نه به خاطر مال دنیا، بلکه به دلیل کمال و معرفتی که در وجودش بود. وقتی اموالش را تقسیم می‌کردم، به خودم گفتم: باید آن را به کسی بدهم که راضی‌اش کند. حتی چادرهایش را شستم، اتو کردم و با احترام به نیازمندان دادم، اما نه به هر کس. این کار را با دقت انجام دادم، چون می‌دانستم او به این جزئیات اهمیت می‌داد.

این تجربه مرا به یاد آیه‌ای انداخت: مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ (قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۹۶)؛ «آنچه نزد شماست، فانی می‌شود و آنچه نزد خداست، باقی است.» مادرم این حقیقت را زندگی کرد. او نشان داد که کمال، در جمع‌آوری مادیات نیست، بلکه در معرفت و خدمتی است که برای خدا و خلق انجام می‌دهی.

امروزه، ذهن بسیاری از مردم به مادیات گره خورده است. همه از طلا و دلار سخن می‌گویند، اما من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «آنکه چیزی دارد، سخن نمی‌گوید؛ آنکه سخن می‌گوید، چیزی ندارد.» این روان‌شناسی را در زندگی مادرم دیدم. او در سکوت، به کمال رسید و هیچ‌گاه از نیازهایش سخن نگفت.

مادرم الگویی از عرفان عملی بود. او با آمادگی برای مرگ، نشان داد که متقین چگونه با آرامش به سوی خدا می‌روند. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (قرآن کریم، سوره قمر، آیه ۵۴)؛ «همانا پرهیزگاران در باغ‌ها و نهرها جای دارند.» این آمادگی، نشانه‌ای از ایمان و زهد است.

در توزیع اموال مادرم، امانت‌داری را رعایت کردم، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا (قرآن کریم، سوره نساء، آیه ۵۸)؛ «خداوند به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بازگردانید.» این اصل، مرا به دقت در این کار واداشت.

بخش پنجم: استقامت در مسیر اصلاح

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: نادانی و مشکلات جامعه نباید ما را از اصلاح بازدارد. باید با چنگ و دندان به دنبال اهداف معنوی و علمی رفت. ایمان به حمایت الهی، ترس از کم آوردن را از بین می‌برد. به یاد دارم که می‌گفتم: «إِنْ كَانَ لَهُ كَانَ اللَّهُ لَهُ»؛ «اگر تو برای خدا باشی، خدا برای توست.» این باور، نیروی ادامه دادن را به من می‌داد.

ما در دنیایی زندگی می‌کنیم که ذهن‌ها به مادیات آلوده شده و توهمات و خیال‌پردازی‌ها فراوان است. اما این نباید ما را از هدف بازدارد. باید با حکمت و تدبیر، راه را ادامه دهیم و جامعه را به سوی معرفت و کمال هدایت کنیم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تجربه در مسیر علم، معرفت و خدمت به جامعه. از حفظ یاد عالمان دینی تا نوآوری در آموزش و جاذبه در تعلیم، همه نشان‌دهنده وظیفه‌ای است که بر دوش طلاب و عالمان قرار دارد. زندگی زاهدانه مادرم، درس بزرگی بود که کمال در مادیات نیست، بلکه در زیستن برای خدا و خلق است. امیدوارم این خاطرات، چراغی باشد برای طالبان علم و معرفت، تا با استقامت و ایمان، راه را ادامه دهند.