متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 555

مقدمه

این مجموعه، بازتابی از خاطراتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. من، محمدرضا نکونام، در این روایت‌ها از تجربه‌های شخصی، تأملات معنوی، و مشاهدات اجتماعی‌ام سخن می‌گویم. هر خاطره، پنجره‌ای است به جهانی از معرفت، معنویت، و دغدغه‌های انسانی که با صمیمیت و صداقت برای شما بازگو می‌کنم. این گفت‌وگوها نه‌تنها شرح وقایع زندگی‌ام هستند، بلکه تلاشی‌اند برای پیوند زدن حکمت‌های دینی و عرفانی به مسائل روزمره، از ظلم‌های اجتماعی گرفته تا کشف حقایق در خواب و تأمل در معنای زندگی. هدفم این است که شما را به لحظه‌های عمیقی که تجربه کرده‌ام ببرم و با تأمل در آن‌ها، به درک مشترکی از حقیقت و معنویت برسیم.

بخش اول: مواجهه با بی‌عدالتی اجتماعی

یکی از خاطراتی که هیچ‌گاه از ذهنم پاک نمی‌شود، به روزگاری برمی‌گردد که جامعه ما در برخورد با برادران افغانستانی‌مان دچار نوسان بود. گاه این بندگان خدا را به اوج عزت می‌بردند و گاه به حضیض ذلت می‌کشاندند. یادم می‌آید روزی در خیابان، صحنه‌ای دلخراش دیدم. عده‌ای یک طلبه جوان را که سیدی هم بود، به اشتباه به‌عنوان مهاجر افغانستانی گرفته بودند و بی‌رحمانه می‌زدندش. او فریاد می‌زد: «به خدا من مشهدی‌ام، افغانستانی نیستم!» اما گوش کسی بدهکار نبود. مهاجمان، بی‌انصاف و بی‌توجه به هویت او، همچنان به خشونت ادامه می‌دادند.

این صحنه قلبم را به درد آورد. چگونه می‌توانستیم چنین بی‌عدالتی‌ای را تحمل کنیم؟ این طلبه که با افتخار از هویت ایرانی و سیدی‌اش سخن می‌گفت، قربانی پیش‌داوری و تعصب شده بود. این ماجرا مرا به فکر فرو برد که چرا جامعه ما گاهی در دام قضاوت‌های نادرست می‌افتد؟ چرا به جای رحم و انصاف، خشونت را انتخاب می‌کنیم؟ این تجربه، مرا به تأمل در اهمیت آموزش‌های فرهنگی و دینی واداشت تا تعصبات قومی و پیش‌داوری‌ها را کاهش دهیم و انصاف را در دل‌هایمان زنده نگه داریم.

بخش دوم: خواب، دریچه‌ای به سوی حقایق معنوی

زندگی ما، اگر خوب بنگریم، از سه بخش تشکیل شده است: کار، خواب، و تأمل در زیر آسمان دل. کار، بخشی ضروری از زندگی است، اما خواب و تأمل، دروازه‌های ورود به عالم معنا هستند. همیشه به شاگردانم می‌گویم که خواب، مانند بیهوشی در جراحی است. همان‌طور که برای جراحی، بیهوشی لازم است تا پزشک کارش را انجام دهد، برای کشف برخی حقایق معنوی هم باید به خواب پناه ببریم. در خواب، چیزهایی می‌بینیم که در بیداری از دسترس‌مان دورند.

در روایات اسلامی آمده است که خواب صادقه، بخشی از نبوت است. «الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ جُزْءٌ مِنْ نُبُوَّةٍ» (صحیح بخاری، حدیث ۶۹۸۹)؛ یعنی «خواب نیکو، بخشی از پیامبری است.» من خودم بارها در خواب، نشانه‌ها و الهاماتی دیده‌ام که راهگشای زندگی‌ام بوده‌اند. اما این تأمل در زیر آسمان دل چیست؟ لحظه‌ای است که دلت را زیر آسمان خدا باز می‌کنی و اجازه می‌دهی نعمت‌های الهی بر تو ببارد، مانند باجه‌های تلفن قدیمی که با یک دستکاری ساده، سکه‌ها شرشر از آن فرو می‌ریخت.

یادم می‌آید در جوانی، استادی داشتم که به من آموخت چگونه با یک سرپیچ نازک، باجه تلفن را دستکاری کنم تا سکه‌ها بریزد. البته من هیچ‌گاه این کار را نکردم، اما این تمثیل را همیشه به یاد دارم. وقتی دلت را با خدا هماهنگ کنی، نعمت‌ها و معارف الهی چنان بر تو فرو می‌ریزند که نمی‌توانی جلویشان را بگیری. این همان فیضی است که قرآن می‌فرماید: ﴿وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا﴾ (طلاق: ۲)؛ «هر کس از خدا پروا کند، برای او راه برون‌رفتی قرار می‌دهد.»

اما اگر به تلاش‌های مادی بسنده کنیم، مانند کسی هستیم که برای نان بخور و نمیر زحمت می‌کشد، اما چیزی عایدش نمی‌شود. یادم می‌آید در قم، کبابی‌ای بود که اصلاً نماز نمی‌خواند. وقتی از او پرسیدم چرا، گفت: «می‌ترسم نماز بخوانم و رزقم کم شود!» او زیارت عاشورا را چهل شب خواند، اما در خوابی دید که رزقش محدود است و سوراخش تنگ. ناامید شد و گفت: «این چه جوابی بود که خدا به من داد؟» به او گفتم: «این امتحان الهی بود. اگر صبر می‌کردی، نعمت‌ها فراوان می‌شد.» قرآن می‌فرماید: ﴿وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ﴾ (بقره: ۱۵۵)؛ «و قطعاً شما را با چیزی از ترس و گرسنگی می‌آزماییم.» صبر در این مسیر، کلید گشایش است.

بخش سوم: اقتدار معنوی و نقش علم دینی

روزی در جایی نشسته بودم که فردی نزدم آمد و گفت: «حاج آقا، من در یک تشکیلات سیاسی کار می‌کنم. این اشکال دارد؟» مستقیم نگفت که در حزب رستاخیز است، اما می‌خواست نظرم را بداند. به او گفتم: «کار کردن که اشکالی ندارد، اما زحمت‌کشی برای چیست؟ دزد هم زحمت می‌کشد، اما کارش نادرست است.» این گفت‌وگو او را به فکر فرو برد. همیشه معتقد بوده‌ام که نیت و مشروعیت عمل، مهم‌تر از زحمت آن است. قرآن می‌فرماید: ﴿إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ﴾ (مائده: ۲۷)؛ «خدا تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.»

علم دینی باید اقتداری معنوی داشته باشد تا جایگاه عالمان را در جامعه حفظ کند. اگر عالمان دینی، قدسیانی باشند که ملائکه را در خود جای دهند، چه کسی جرأت می‌کند با آن‌ها درگیر شود؟ قرآن در آیه مباهله می‌فرماید: ﴿فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ﴾ (آل عمران: ۶۱)؛ «بگو بیایید پسرانمان و پسرانتان را بخوانیم.» این اقتدار معنوی است که مانع تعرض دیگران می‌شود. اما وقتی ضعف نشان دهیم، همه جرأت می‌کنند یقه‌مان را بگیرند.

از نظر روان‌شناختی، وقتی کسی یقه‌ات را می‌گیرد، می‌خواهی دفاع کنی، اما اگر گوشت را بگیرد، از جایت تکان نمی‌خوری. چرا؟ چون حس می‌کنی او قدرتمندتر است. این را در کودکان هم می‌توان آزمایش کرد. اگر یقه یا گوش کودکی را بگیری، واکنش او نشان می‌دهد که در آینده چه شخصیتی خواهد داشت. یادم می‌آید در یک دبیرستان که دانش‌آموزانش به پرخاشگری معروف بودند، دعوت شدم. معلم‌ها نگران بی‌احترامی بچه‌ها بودند، اما من همه معلم‌ها را به دفتر فرستادم و گفتم: «ببینم کی جرأت دارد به من بی‌احترامی کند!» سپس با شوخی گفتم: «من غیبم را می‌زنم و می‌گویم بیست سال دیگر کجا هستید!» به یکی گفتم: «تو را پشت میله‌های زندان می‌بینم.» او گریه کرد و به پایم افتاد که کمکش کنم. این پیش‌بینی، او را به اصلاح واداشت و سال‌ها با من در ارتباط بود.

این اقتدار معنوی، ریشه در علم دینی دارد. اما متأسفانه، برخی عوامل خارجی، مانند استعمار و برخی رجال سیاسی، علم دینی را به فرمایشی تبدیل کردند و از عمق آن کاستند. علم دینی باید چنان قدرتی داشته باشد که شفا دهد، باران بیاورد، و معنویت را در جامعه جاری کند. این همان مقام انسان کامل است که در عرفان اسلامی می‌گوییم. هر فردی، حتی زید بن ارقم، با تلاش و تهذیب می‌تواند به این مقام برسد. اما این نیاز به زمان، تمرین، و استمداد از خدا دارد.

جمع‌بندی

این گفت‌وگوهای صمیمی، بخشی از زندگی و تأملات من است که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند. از ظلم‌هایی که به برادران Afghanistani‌مان روا داشته شد تا کشف حقایق در خواب و تأمل در زیر آسمان دل، همه این‌ها مرا به این باور رسانده‌اند که زندگی ما ترکیبی از کار، معنویت، و ارتباط با خداست. علم دینی، اگر از سطحی‌نگری و فرمایشی بودن رها شود، می‌تواند جامعه را به سوی کمال هدایت کند. این خاطرات، دعوتی‌اند به تأمل در معنای انسانیت، عدالت، و معنویت. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به لحظه‌های عمیق زندگی‌تان پیوند دهد.