متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۵۷۲

این خاطرات، شرح تفصیلی لحظه‌هایی است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم به آن‌ها اشاره کرده‌ام. آنچه در ادامه می‌خوانید، روایتی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح ساختار حوزه‌های علمی، تقویت جایگاه علم دینی، و حفظ قداست و استقلال عالمان دین. این گفتگوها، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های خطیر عالمان در برابر جامعه و دین.

بخش اول: نقدی بر خودبرتربینی علمی و نظام شهريه

یادم می‌آید سال‌ها پیش، طلبه‌ای بود که خدا رحمتش کند، درآمدی خوب داشت و درس لمعه را با شور و حرارت تدریس می‌کرد. اما گاهی چنان از دانش خود مغرور می‌شد که گمان می‌کرد از همه برتر است. می‌گفت: «می‌روم پیش علمای طراز اول، اما هیچ‌کدام به پای من نمی‌رسند!» این خودبرتربینی، آفتی است که علم دینی را از عمق و اصالت تهی می‌کند. من همیشه به طلاب می‌گویم که تواضع، کلید فهم عمیق‌تر معارف دینی است. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا (إسراء: ۳۷)، یعنی «در زمین به تکبر راه مرو». این آیه، ما را به فروتنی در برابر علم و عالمان دعوت می‌کند.

اما دغدغه‌ام تنها به این موضوع محدود نمی‌شود. نظام شهريه در حوزه‌های علمی، که گاه به پرداخت‌های ناچیز و بی‌نظم محدود می‌شود، مرا به شدت نگران کرده است. این پرداخت‌ها، که گاهی به یک یا دو تومان خلاصه می‌شد، نه‌تنها شأن عالم دینی را حفظ نمی‌کند، بلکه او را به گداصفتی می‌کشاند. این نظام، که ریشه در گذشته دارد، با نیازهای امروز سازگار نیست. عالمی که باید تمام همتش صرف تعلیم و تعلم باشد، نباید دغدغه نان شب داشته باشد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ (بقره: ۱۸۸)، یعنی «اموال یکدیگر را به باطل نخورید». این آیه، ما را به عدالت در توزیع منابع دعوت می‌کند.

بخش دوم: استقلال مالی حوزه‌ها و ضرورت نظام‌مندی

یکی از آرزوهایم، استقلال مالی حوزه‌های علمی از بودجه‌های دولتی است. حوزه‌ها باید از وجوهات شرعی مانند خمس و زکات بهره‌مند شوند، نه اینکه دستشان به سوی دولت دراز باشد. بودجه دولت، مال مردم است و مصرف آن برای حوزه‌ها جایز نیست. باید سیستمی طراحی شود که درآمدهای دینی، مانند خمس، زکات، و صدقات، به‌صورت شفاف و نظام‌مند مدیریت شود. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ (توبه: ۶۰)، یعنی «صدقات تنها برای فقرا و مساکین است». این آیه، بر اهمیت توزیع عادلانه وجوهات تأکید دارد.

سال‌هاست که از نبود نظام مالی شفاف در حوزه‌ها گلایه دارم. ما نمی‌دانیم درآمد دین در یک سال چقدر است، چگونه مصرف می‌شود، و به چه کسانی می‌رسد. این هرج‌ومرج مالی، به سوءاستفاده‌ها دامن می‌زند. باید بودجه‌ای مشخص برای علم دینی تدوین شود، با رديف‌های روشن برای درآمد و هزینه. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا (نساء: ۵۸)، یعنی «خدا به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانش بازگردانید». این آیه، بر ضرورت شفافیت و امانت‌داری در مدیریت منابع دینی تأکید دارد.

همیشه آرزو داشتم که قانون اساسی برای حوزه‌های علمی و فرهنگ شیعه تدوین شود. قانونی که درآمد و هزینه‌های دینی را مشخص کند و به حوزه‌ها نظم و اقتدار ببخشد. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ (شوری: ۳۸)، یعنی «کارشان به مشورت میانشان است». این آیه، بر اهمیت برنامه‌ریزی و مشورت در مدیریت جمعی تأکید دارد.

بخش سوم: نقد تبلیغات دینی و حفظ قداست عالمان

تبلیغات دینی، اگر بدون برنامه‌ریزی و نظام‌مندی باشد، اثرگذاری خود را از دست می‌دهد. بارها دیده‌ام که طلاب را بدون برنامه به شهرهای مختلف می‌فرستند، گویی بارنامه‌ای برایشان صادر شده است. این روش، نه‌تنها به گسترش معارف دینی کمک نمی‌کند، بلکه به کاهش شأن عالم دینی منجر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (نحل: ۱۲۵)، یعنی «به راه پروردگارت با حکمت و موعظه نیکو دعوت کن». این آیه، بر ضرورت حکمت در تبلیغ دین تأکید دارد.

یکی از دردناک‌ترین مسائل، وابستگی مالی برخی حوزه‌ها به دولت است. این وابستگی، نه‌تنها استقلال حوزه‌ها را مخدوش می‌کند، بلکه اعتبار معنوی عالمان را نیز کاهش می‌دهد. عالم دینی باید از هرگونه وابستگی به قدرت‌های سیاسی آزاد باشد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا (هود: ۱۱۳)، یعنی «به سوی کسانی که ستم کردند متمایل نشوید». این آیه، ما را به حفظ استقلال در برابر قدرت‌ها دعوت می‌کند.

عالم دینی باید امین مردم باشد، نه جاسوس یا گزارش‌دهنده خطاهای آن‌ها. بارها دیده‌ام که برخی، به اشتباه، عالمان را با فعالیت‌های اطلاعاتی پیوند می‌دهند. این کار، قداست لباس روحانیت را خدشه‌دار می‌کند. مردم باید به عالم اعتماد کنند و او را پناهگاه خود بدانند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَجَسَّسُوا (حجرات: ۱۲)، یعنی «جاسوسی نکنید». این آیه، بر حرمت تجسس در زندگی مردم تأکید دارد.

عالم باید چنان قداستی داشته باشد که مردم با اطمینان به او پناه ببرند. اگر عالم گزارش‌دهنده خطاهای مردم شود، اعتماد عمومی از بین می‌رود. قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ (مائده: ۸)، یعنی «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، برای خدا به عدالت گواهی دهید». این آیه، عالم را به عدالت و امانت‌داری دعوت می‌کند.

بخش چهارم: نظم و ظرفیت‌های نهفته علم دینی

بی‌نظمی در مدیریت حوزه‌ها، یکی از بزرگ‌ترین موانع پیشرفت علم دینی است. نظم، انگیزه و خلاقیت را در طلاب تقویت می‌کند و به کشف ظرفیت‌های نهفته دین منجر می‌شود. علم دینی، چنان گنجینه‌ای است که اگر نظام‌مند شود، می‌تواند حوزه‌ها را به مراکز علمی پیشرو در جهان تبدیل کند. قرآن کریم می‌فرماید: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ (فصلت: ۵۳)، یعنی «به‌زودی آیات خود را در آفاق و در نفوسشان به آنها نشان خواهیم داد». این آیه، به ظرفیت‌های عظیم دین برای تحول اشاره دارد.

ما نباید خود را با مراکز علمی دیگر مقایسه کنیم، بلکه باید به جایگاه واقعی خودمان دست یابیم. حوزه‌ها، با تکیه بر ظرفیت‌های دینی، می‌توانند در جهان سرآمد شوند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ (آل‌عمران: ۱۳۹)، یعنی «سست نشوید و غمگین نباشید که شما برترید». این آیه، به ما اعتمادبه‌نفس برای پیشرفت می‌دهد.

بخش پنجم: بهره‌کشی از طلاب و نقد حلال غیرعادلانه

دردناک است که برخی طلاب برای تأمین معاش، به کارهای غیرعلمی مانند رانندگی یا کارهای دستی روی می‌آورند. در شرایط هرج‌ومرج، این کارها جایز است، اما در سیستمی نظام‌مند، عالم باید از منابع شرعی تأمین شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (ذاریات: ۵۶)، یعنی «جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم». این آیه، بر شأن والای عالم در خدمت به دین تأکید دارد.

از آن دردناک‌تر، بهره‌کشی از طلاب در فعالیت‌های علمی است. دیده‌ام که طلاب برای تحقیق و تدریس، دستمزدهای ناچیز می‌گیرند. این ظلمی آشکار است که انگیزه آنها را می‌کشد. قرآن کریم می‌فرماید: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ (مطففین: ۱)، یعنی «وای بر کم‌فروشان». این آیه، بر عدالت در پرداخت دستمزد تأکید دارد.

حلالی که با ظلم و بهره‌کشی همراه باشد، از حرام بدتر است. یادم می‌آید داستانی از گذشته که مادری برای فرزندش کفتی حلال خواست، اما آن کفت دزدیده شده بود. این حلال، به آسمان نمی‌رود. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ (نحل: ۹۰)، یعنی «خدا به عدالت و احسان فرمان می‌دهد». عدالت، روح هر عمل حلال است.

جمع‌بندی

این خاطرات، بازتاب دغدغه‌های من برای اصلاح حوزه‌های علمی و ارتقای جایگاه علم دینی است. از خودبرتربینی علمی گرفته تا ناکارآمدی نظام شهريه، از وابستگی به دولت تا بهره‌کشی از طلاب، همه این مسائل مرا به تأمل واداشته است. آرزویم این است که حوزه‌ها با تدوین قانون اساسی، نظام‌مندی مالی و علمی، و حفظ قداست عالمان، به جایگاهی شایسته دست یابند. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های ما در برابر دین و جامعه، تا با نظم و عدالت، علم دینی را به اوج برسانیم.