متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۵۷۸

مقدمه

من، محمدرضا نکونام، سال‌هاست که در مسیر طلبگی و تعلیم علوم دینی گام برداشته‌ام. آنچه پیش رو دارید، روایتی است از تأملات و تجربیاتم در کسوت یک عالم دینی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، شرحی است از دغدغه‌هایم برای احیای روح حقیقی علم دینی، که باید وارث تبار انبیا باشد. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم شما را به دنیای درونم ببرم؛ جایی که علم و عمل، معرفت و ایثار، و تأمل و معنویت در هم تنیده‌اند. این روایت، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در رسالت حوزه‌های علمیه و نقش عالمان در هدایت بشریت.

بخش اول: ضرورت بازگشت به تبار انبیا

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس در فیضیه، هنگامی که شاگردانم گرداگردم نشسته بودند، سخن به نقش عالمان دینی کشید. به یاد دارم که گفتم: اولیای خدا وقتی چشم می‌گشایند، به دنبال محسوسات نیستند. همه ما آسمان آبی، درختان سرسبز و چهره‌های آشنا را می‌بینیم، اما اولیا ورای این ظاهر، عالم وجود را می‌نگرند؛ عالمی پر از چیدمان‌ها و چالش‌ها که تنها با بصیرت الهی قابل درک است. این بصیرت، گویی دریچه‌ای است به سوی حقیقت که از تزکیه نفس و ارتباط با عالم غیب سرچشمه می‌گیرد. یادم می‌آید که به شاگردانم گفتم: «این بصیرت را در قرآن کریم می‌یابیم: قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي (قرآن کریم، سوره یوسف، آیه ۱۰۸؛ بگو این راه من است که من و پیروانم با بصیرت به سوی خدا دعوت می‌کنیم).»

آن روز، سخنم را با نقدی بر علم دینی ادامه دادم. گفتم: «علم دینی اگر تنها به مفاهیم نظری بسنده کند، از تبار انبیا فاصله می‌گیرد.» حدیث شریف «العلماء ورثة الأنبیاء» (عالمان، وارثان پیامبران‌اند) را به یاد آوردم و گفتم که انبیا دست در آتش داشتند، نه اینکه از دور تماشاگر باشند. آن‌ها در متن چالش‌های زندگی، با ایثار و فداکاری، رسالتشان را به انجام رساندند. اما ما، گاه پنجاه سال درس می‌خوانیم و تنها همان محسوساتی را می‌بینیم که همه می‌بینند! این علم، اگر به عمل و مصداق‌گرایی نیانجامد، وارث انبیا نیست. به شاگردانم گفتم: «عالم دینی باید مصداق‌گرا باشد؛ درس‌خوانی فرع است، اصل، زیستن در تبار انبیاست.»

نقد روش‌های آموزشی

در یکی از جلسات، به شاگردانم گفتم: «نظام آموزشی ما در حوزه‌ها، گاه از پرورش عالمانی در تبار انبیا ناتوان مانده است.» یادم می‌آید که با حسرتی در دل، از روش‌های آموزشی‌ای سخن گفتم که بر مفاهیم نظری متمرکز شده و از مصداق‌گرایی غافل مانده‌اند. گفتم: «اگر عالم پنجاه سال درس بخواند اما در میدان عمل حاضر نشود، چگونه می‌تواند وارث انبیا باشد؟» تأکید کردم که درس‌خوانی باید فرع باشد و اصل، زیستن در مسیر ایثار و فداکاری است. اگر عالمی ده ساعت درس می‌خواند، باید بیست ساعت در پی تبار انبیا باشد؛ باید ببیند انبیا چگونه زیستند، چگونه قطعه‌قطعه شدند و خونشان را کف دستشان ریختند.

موعظه و روضه‌خوانی برای عالمان

به خاطر دارم روزی در فیضیه، با شاگردانم از موعظه و روضه‌خوانی برای عالمان سخن گفتم. گفتم: «موعظه و نصیحت برای عامه مردم خوب است، اما برای عالمان نتیجه معکوس دارد.» تجربه‌ای از گذشته به یادم آمد که شخصی درس اخلاق می‌گفت و جلساتش شلوغ بود، اما پس از سال‌ها، خودش گرفتار قساوت قلب شد. به شاگردانم گفتم: «موعظه برای عالمان، گاه به جای تأثیر مثبت، آن‌ها را از حقیقت دور می‌کند. عالم دینی باید با تأمل و عمل تربیت شود، نه با نصیحت‌های تکراری.» تأکید کردم که دو کار را نباید با عالمان کرد: یکی روضه‌خوانی و دیگری نصیحت. عالمان، به دلیل آگاهی از مفاهیم دینی، به این روش‌ها پاسخ مثبت نمی‌دهند و ممکن است حتی مسخره‌شان کنند.

نقد احادیث جعلی

روزی در جمع شاگردانم، از حدیثی سخن گفتم که اشک برای امام حسین علیه‌السلام را به بال مگس تشبیه کرده بود. با قاطعیت گفتم: «این حدیث جعلی است! اشک برای حسین، مروارید اعظم است. چگونه می‌توان آن را با بال مگس مقایسه کرد؟» به شاگردانم گفتم که این‌گونه احادیث، ساخته ذهن جاعلان ناشی است و باید دور ریخته شوند. تأکید کردم که معارف شیعی، اشک برای امام حسین علیه‌السلام را از گران‌بهاترین گوهرها می‌داند و چنین تشبیهاتی با حقیقت دین سازگار نیست.

تجربه عالمان گذشته

در یکی از درس‌گفتارها، از عالمان بزرگی چون شیخ طوسی، شیخ مفید و شیخ انصاری یاد کردم. گفتم: «این عالمان، با درس‌خوانی اندک اما تأمل و فداکاری بسیار، به مراتب بالای علمی و معنوی رسیدند.» به شاگردانم گفتم که این بزرگان، نه با سال‌ها درس‌خوانی، بلکه با زیستن در سجاده و تأمل در حقیقت دین، به معرفت دست یافتند. یادم می‌آید که گفتم: «ابن سینا، شیخ طوسی یا شیخ انصاری چند سال درس خواندند؟ دو سال، سه سال، پنج سال! اما چون در مسیر انبیا زیستند، به عظمت رسیدند.»

مشاهدات از عالمان برجسته

به یاد دارم روزهایی که با یکی از عالمان بزرگ به قبرستان می‌رفتیم. در آن سکوت وهم‌انگیز قبرستان، چشمانش گشاد می‌شد، گویی به عالمی دیگر نظر دارد. اما در خانه، هنگام بحث‌های علمی، این گشادگی چشم نبود. به شاگردانم گفتم: «این تفاوت، نشان از زیست معنوی اوست. عالمی که در تبار انبیا باشد، با تأمل و معنویت، به بینشی می‌رسد که در رفتارش هویداست.» این مشاهدات، مرا به این باور رساند که عالمان حقیقی، نه با انباشت دانش نظری، بلکه با زیست معنوی، وارث انبیا می‌شوند.

جنگ تحمیلی و علم دینی

روزی از جنگ تحمیلی سخن گفتم و با حسرتی در دل، از کمبود حضور عالمان برجسته در جبهه‌ها گلایه کردم. گفتم: «جنگ، آزمونی بود برای علم دینی. اما چرا عالمان بزرگ کمتر در میدان بودند؟» به شاگردانم گفتم که اگر بیست مجتهد یا سی استاد در جبهه‌ها شهید شده بودند، امروز حوزه‌های ما وارث حقیقی انبیا بودند. تأکید کردم که علم دینی باید به مصادیق عملی منجر شود، وگرنه از رسالت خود بازمی‌ماند.

مصداق‌گرایی در علم دینی

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «علم دینی باید به عمل بینجامد.» یادم می‌آید که گفتم: «اگر مفاهیم دینی به رفتارهای عملی تبدیل نشود، علم ما ناقص است.» تأکید کردم که عالم دینی باید در میدان عمل، مانند انبیا، حاضر باشد و با ایثار و فداکاری، رسالتش را به انجام رساند. این مصداق‌گرایی، روح حقیقی علم دینی است.

بخش دوم: احیای حوزه‌های علمیه در تبار انبیا

در یکی از جلسات، با نگرانی از خطر انحراف حوزه‌های علمیه سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «اگر حوزه‌ها به مدرسه‌گرایی محدود شوند، نمی‌توانند به بشریت خدمت کنند.» هشدار دادم که در دنیای امروز، که سکولاریسم چون اختاپوسی بر جوامع چنگ انداخته، حوزه‌ها باید در تبار انبیا باشند تا در برابر این چالش‌ها مقاومت کنند. گفتم: «حوزه‌های علمیه باید انبیا را الگو قرار دهند، نه اینکه به درس و مشق بسنده کنند.»

نقش عالمان شیعه در هدایت بشریت

روزی حدیث «نَحْنُ الْعُلَمَاءُ وَشِيعَتُنَا الْمُتَعَلِّمُونَ وَسَائِرُ النَّاسِ غَثَاءٌ» (ما عالمانیم، شیعیان ما شاگردانمان، و دیگران چون کاه روی آب‌اند) را برای شاگردانم خواندم و گفتم: «عالمان شیعه، وارثان انبیا هستند و باید در هدایت بشریت پیشگام باشند.» تأکید کردم که شیعیان، به‌عنوان شاگردان ائمه علیهم‌السلام، باید در عمل و ایثار، در تبار انبیا باشند. گفتم: «اگر حوزه‌ها این رسالت را به انجام نرسانند، دین با چالش روبه‌رو می‌شود.»

خدمت به محرومان

به یاد دارم روزی که یکی از جانبازان با من تماس گرفت. صدایش پر از درد بود، اما ایمانش مرا به شگفتی واداشت. گفت: «شیمیایی به خونم رفته، برادرم هم جانباز است و یکی از نزدیکانم شهید شده.» از او پرسیدم: «حالا چه می‌کنی؟» گفت که خادم مسجدی شده و به دیگران خدمت می‌کند. این سخن، مرا به یاد انبیا انداخت که شب‌ها برای خدمت به محرومان از خواب خود می‌گذشتند. به شاگردانم گفتم: «این است تبار انبیا؛ خدمت به محرومان، نشانه عالم حقیقی است.»

محبت و همدلی در حوزه‌ها

در یکی از جلسات، به شاگردانم گفتم: «حوزه‌های ما باید کانون محبت و همدلی باشند.» تأکید کردم که رضایت الهی در گرو رضایت از یکدیگر است. گفتم: «باید دست هم را ببوسیم، با هم مهربان باشیم و از یکدیگر راضی شویم تا خدا از ما راضی باشد.» این محبت، گویی گلی است که در باغ حوزه‌های علمیه باید پرورش یابد تا عالمان را به وحدت و همکاری رهنمون سازد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب دغدغه‌های من برای احیای روح حقیقی علم دینی است. سال‌ها تجربه در حوزه‌های علمیه و تأمل در زندگی انبیا، مرا به این باور رسانده که علم دینی باید با مصداق‌گرایی، ایثار و خدمت به محرومان پیوند خورد. حوزه‌های علمیه باید از مدرسه‌گرایی به تبار انبیا بازگردند تا بتوانند در برابر چالش‌های جهانی، چون سکولاریسم، ایستادگی کنند. محبت و همدلی میان عالمان، گویی چراغی است که راه را روشن می‌کند. این خاطرات، دعوتی است به شما، خوانندگان گرامی، تا در این مسیر تأمل کنید و با من در این سفر معنوی همراه شوید.