متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (583)

مقدمه

این مجموعه، روایت‌هایی است از روزگار پرشور و پرچالش ابتدای انقلاب اسلامی، زمانی که با شور و ایمان، در پی ساختن نظامی بر پایه ارزش‌های دینی بودیم. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، شرحی است از تلاش‌ها، امیدها، ناکامی‌ها و تأملاتی که در مسیر تحقق آرمان‌های انقلاب تجربه کردم. در این گفتگوهای صمیمی، می‌کوشم شما را به لحظه‌های آن روزها ببرم؛ به روزهایی که قلبمان برای خدمت به دین و مردم می‌تپید و ذهنمان درگیر پرسش‌های عمیق معرفتی و علمی بود. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در نقش علم دینی، قدرت معنوی و مسئولیت ما در برابر جامعه و دین.

بخش اول: استقرار نهادهای انقلابی در نگین انگشتر

در آن روزهای پرهیجان ابتدای انقلاب، منطقه‌ای را در نظر گرفته بودیم که به‌سان نگین انگشتری، قرار بود مرکزیت نهادهای انقلابی باشد. استانداری، فرمانداری، نماز جمعه و حوزه علمیه، همه در این نقطه گرد آمده بودند تا اقتدار نظام نوپا را به نمایش بگذارند. اما تابستان بود و حوزه تعطیل. من و جمعی از یاران، تصمیم گرفتیم قدمی برداریم. به حدود سی تا چهل نفر از طلاب جوان، احکامی دادم و هر یک را به نقطه‌ای فرستادم تا مواضع را حفظ کنند. گفتم: «محکم بنشینید، نگذارید این جایگاه‌ها از دست برود.» همه چیز را ثبت و ضبط کردیم و با خود گفتم: «فردا که بروم، خودشان خواهند فهمید.» اما وقتی برگشتم، دیدم همه را بیرون کرده‌اند. نیروها ضعیف بودند، نتوانستند مقاومت کنند. گروهی دیگر آمده بودند و جای آن‌ها را گرفته بودند.

این تجربه تلخ، درس بزرگی بود. فهمیدم که بدون توانمندی و آمادگی، نمی‌توان مواضع انقلاب را حفظ کرد. آن روزها، قلبم از این ناکامی به درد آمد، اما این درد، مرا به تأمل واداشت. اگر قرار است علم دینی و ارزش‌های انقلاب پایدار بمانند، باید نیروهایی تربیت کنیم که نه‌تنها ایمان داشته باشند، بلکه قدرت علمی و عملی لازم را نیز دارا باشند.

بخش دوم: نقد مداخله غیرتخصصی و اهمیت تخصص‌گرایی

یکی از دردهایم در آن روزها، دیدن افرادی بود که بدون دانش کافی، در امور تخصصی مانند فقه دخالت می‌کردند. به یکی می‌گفتم: «رشته‌ات چیست؟ بیولوژی؟ پس چرا فتوا می‌دهی؟ همان تخصص خودت را دنبال کن!» باورم این بود و هست که علم دینی، نیازمند تخصص است. اگر هر کس بدون دانش لازم، در حوزه‌ای ورود کند، اعتبار علم دینی خدشه‌دار می‌شود. این سخن را از سر دلسوزی می‌گفتم، نه برای تحقیر. علم دینی، گوهری است که باید با دقت و تخصص صیقل داده شود.

بخش سوم: قدرت معنوی، نه قدرت مادی

همیشه به شاگردانم تأکید داشتم که قدرت واقعی، قدرت معنوی است؛ قدرتی که از علم، تقوا و معرفت سرچشمه می‌گیرد، نه از ثروت یا زور. انبیا و اولیای الهی، با همین قدرت معنوی، جهان را متحول کردند. به طلاب می‌گفتم: «نظام و دولت باید به شما تکیه کنند، نه شما به آن‌ها. اما اگر تکیه کردند و شما فرو افتادید، چه سود؟» این سخن، هشداری بود که حوزه‌های علمیه باید مستقل و قدرتمند باشند، نه وابسته به دولت یا نظام. اگر قرار است علم دینی هدایت‌گر جامعه باشد، باید چنان قوی باشد که دیگران به آن تکیه کنند.

بخش چهارم: نقد سوءاستفاده از منابع و اهمیت عدالت

یکی از چیزهایی که همیشه قلبم را به درد می‌آورد، سوءاستفاده از منابع مالی بود که باید صرف فقرا و نیازمندان می‌شد. می‌دیدم که به اسم فعالیت‌های فرهنگی، پول‌ها هدر می‌رود. کتاب‌ها و مجلاتی چاپ می‌شد که هنوز در پلاستیک، نخوانده در کوچه‌ها می‌افتاد. می‌گفتم: «این‌ها مال فقراست! به جای کاغذ و مجله، نان به گرسنه‌ها بدهید.» حتی زباله‌ها، که امروز سودشان از طلافروشی بیشتر است، می‌توانند بازیافت شوند و به نیازمندان کمک کنند. یک بار گفتم: «اگر این کاغذها را دور می‌ریزید، لااقل سفره کنید، دستمال کنید، استفاده‌ای ببرید!» این حرف‌ها از سر دلسوزی بود، برای اینکه اموال عمومی و دینی به هدر نرود.

بخش پنجم: ضرورت تقویت حوزه‌های علمیه

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «حوزه‌ها باید قدرتمند شوند.» اما این قدرت، نه از جنس زور یا ثروت، بلکه از جنس علم و معرفت است. به آن‌ها می‌گفتم: «تا نیمه‌شب مطالعه کنید، مشق کنید، خودتان را آماده کنید.» اگر حوزه‌ها قدرت علمی نداشته باشند، در برابر چالش‌های جهانی ساقط می‌شوند. ما در دنیایی هستیم که علم، حرف اول را می‌زند. اگر نتوانیم با دانش روز پیش برویم، نمی‌توانیم از دین دفاع کنیم.

بخش ششم: پیشنهاد مناظره علمی با جهان

یادم می‌آید که به طلاب پیشنهاد دادم سایتی راه بیندازند برای مناظره علمی با جهان. گفتم: «رشته‌های مدرن را انتخاب کنید، با متخصصان دنیا گفت‌وگو کنید. اگر شما را شکست دادند، خوشحال شوید که ضعف‌هایتان را دیدید. اگر پیروز شدید، باز هم خوشحال شوید که علم دینی را به رخ کشیدید.» این پیشنهاد، از ایمانم به قدرت علم دینی سرچشمه می‌گرفت. باور داشتم که اگر با علم و منطق وارد میدان شویم، می‌توانیم جهان را به حیرت واداریم.

بخش هفتم: نقد تمرکز بر مخاطبان سنتی

یکی از دغدغه‌هایم این بود که چرا علم دینی فقط به روستاها و مخاطبان سنتی محدود شده است؟ می‌گفتم: «ما باید با قشر تحصیل‌کرده، با آن بیست میلیون دانشجو و محقق، گفت‌وگو کنیم.» این قشر، آینده‌سازان کشورند. اگر نتوانیم با آن‌ها ارتباط برقرار کنیم، علم دینی عقب می‌ماند. باید با زبان علم و منطق، با آن‌ها کشتی بگیریم، نه با چاقو و پنجه‌بوکس!

بخش هشتم: مواجهه با عرفان‌های نوظهور

در آن سال‌ها، عرفان‌های نوظهور مثل قارچ سر برآورده بودند. به طلاب می‌گفتم: «باید با علم و منطق، با این جریان‌ها روبرو شوید.» این عرفان‌ها، چالش‌های فکری و معنوی بزرگی بودند. اگر حوزه‌ها نتوانند پاسخ‌های علمی و منطقی به آن‌ها بدهند، جوانان را از دست می‌دهیم. این سخن، هشداری بود برای آماده شدن در برابر چالش‌های جدید.

بخش نهم: خاطره‌ای از شجاعت و آمادگی

یادم می‌آید در یکی از جلسات درس، در حسینیه ارک، ناگهان صدای شکستن شیشه آمد. همه مثل گنجشک پراکنده شدند! من بالای منبر بودم، نگاهی کردم و دیدم همه در رفتند. با خنده بهشان گفتم: «نامردها! لااقل من را هم می‌بردید!» بعد از چند دقیقه، یکی‌یکی برگشتند. گفتم: «اگر فیلسوفید، چرا از یک صدا ترسیدید؟» این خاطره، برایم درس بزرگی داشت. حوزه‌ها باید نیروهایی تربیت کنند که در برابر ناملایمات، شجاع و آماده باشند.

بخش دهم: الگوی حضرت موسی (ع) در قدرت علمی

همیشه داستان حضرت موسی (ع) را برای شاگردانم مثال می‌زدم. وقتی با سحره روبرو شد، با قدرت علمی و معنوی‌اش آن‌ها را شکست داد. سحره به سجده افتادند و گفتند:

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سَاجِدِينَ ﴿٤٦﴾ قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿٤٧﴾ رَبِّ مُوسَىٰ وَهَارُونَ ﴿٤٨﴾

(قرآن کریم: سوره شعراء، آیات ۴۶-۴۸)
آنگاه ساحران به سجده افتادند و گفتند: به پروردگار جهانیان ایمان آوردیم، پروردگار موسی و هارون.

فرعون، این پیروزی را توطئه‌ای خارجی دانست:

قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ ۖ إِنَّ هَٰذَا لَمَكْرٌ مَكَرْتُمُوهُ فِي الْمَدِينَةِ لِتُخْرِجُوا مِنْهَا أَهْلَهَا ۖ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ ﴿٤٩﴾

(قرآن کریم: سوره شعراء، آیه ۴۹)
گفت: آیا پیش از آنکه به شما اجازه دهم به او ایمان آوردید؟ بی‌گمان این نیرنگی است که در این شهر به کار برده‌اید تا مردمش را از آن بیرون کنید، پس به زودی خواهید دانست.

این داستان، برایم الگویی بود. حوزه‌ها باید مثل موسی (ع) با علم و ایمان، در برابر چالش‌ها بایستند. فرعون اشتباه کرد که ریشه مشکل را خارجی دانست، در حالی که داخلی بود. ما هم باید ریشه مشکلات را درست بشناسیم.

بخش یازدهم: تأمل در عزاداری‌های دینی

در ایام فاطمیه، پرسشی ذهنم را مشغول کرده بود: معصومان الان کجایند؟ در بهشتند؟ در ملأ اعلی؟ آیا گریه ما برای گذشته آن‌هاست یا حالشان؟ به شاگردانم گفتم: «ما برای خودمان گریه می‌کنیم یا برای آن‌ها؟ شاید آن‌ها هم برای ما گریه کنند!» عزاداری، برایم فقط یک عمل احساسی نبود. باور داشتم که عزاداری، سیاسی و معنوی است؛ راهی است برای حفظ مسیر ائمه و مقاومت در برابر ظلم. گریه ما، یادآوری کربلا و مظلومیت حضرت زهرا (س) است، اما باید بدانیم که این عمل، هویت دینی و انقلابی ما را زنده نگه می‌دارد.

بخش دوازدهم: الگوی انبیا و ائمه در قدرت

انبیا و ائمه، الگوهایم بودند. آن‌ها با علم، معرفت و تقوا، قدرتی داشتند که جهان را تکان داد. به شاگردانم می‌گفتم: «بدون قدرت، نمی‌شود نفس کشید، نمی‌شود زندگی کرد، نمی‌شود به دین خدمت کرد.» این قدرت، از جنس علم و کمالات است. حوزه‌ها باید این راه را ادامه دهند. اگر بخواهیم مثل حافظ فقط دعا کنیم، کاری از پیش نمی‌بریم. مردم می‌گویند: «ما خودمان دعا می‌کنیم، شما علم بیاورید!»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت روزهایی است که با عشق به دین و انقلاب زیستیم. از تلاش برای استقرار نهادهای انقلابی تا تأمل در قدرت علم دینی، همه حکایت از یک آرمان بزرگ دارد: ساختن جهانی بر پایه معرفت و تقوا. حوزه‌های علمیه، به‌عنوان پایگاه‌های علم دینی، باید قدرتمند شوند؛ نه با زور یا ثروت، بلکه با علم، شجاعت و استقلال. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت ما در برابر دین و جامعه. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به لحظه‌های آن روزها ببرد و الهام‌بخش باشد برای ادامه راه انبیا و ائمه.