متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۰۰

مقدمه

این مجموعه، شرح لحظاتی است که در درس‌گفتارهایم گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اما اکنون با دلی پر از شوق و تأمل، آن‌ها را بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر مسیر حقیقت‌جویان بتابد. من، محمدرضا نکونام، در این گفتار، نه تنها از دانش و تجربه‌ام، بلکه از عمق باورها و دغدغه‌هایم سخن می‌گویم. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در معرفت، معنویت و مسئولیت ما در برابر دین و جامعه. آنچه در این جلسه می‌خوانید، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح علم دینی، پویایی حوزه‌های علمیه و حفظ اصالت معنوی در جهانی که بیش از هر زمان به استناد و عقلانیت نیاز دارد.

بخش اول: ضرورت استناد در علم دینی

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات درس، بحثی پیش آمد که ذهنم را به خود مشغول کرد. یکی از شاگردان از منشأ عصای حضرت موسی (ع) پرسید؛ اینکه آیا این عصا از بهشت آمده یا هالیوود آن را ساخته! خنده‌ام گرفت، اما این پرسش، جرقه‌ای شد برای تأمل در چیزی عمیق‌تر. گفتم: «عصای موسی تکه‌چوبی بود از بیابان، ساده و بی‌پیرایه. خدا به آن قدرت داد تا معجزه کند.» این را گفتم و به یاد آیه‌ای از قرآن کریم افتادم: ﴿فَٱضْرِبْ بِعَصَاكَ ٱلْحَجَرَ﴾ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۶۰). ترجمه‌اش این است: «با عصایت بر سنگ بزن.» این آیه، به سادگی نشان می‌دهد که ابزار معجزه، خود اهمیتی ندارد؛ قدرت الهی است که در آن جریان می‌یابد.

آن روز، با شاگردانم سخن از این گفتم که ما در جهانی زندگی می‌کنیم که استناد، پایه هر ادعاست. اگر سخنی از فلسفه، فقه، عرفان یا ادبیات می‌گوییم، باید سندش را ارائه کنیم. یادم می‌آید که گفتم: «هر ادعای بی‌سند، باید بایگانی شود. دنیا دیگر جای گمانه‌زنی‌های بی‌اساس نیست.» این باور من بود و هست که علم دینی باید مستند، شفاف و قابل دفاع باشد. اگر حرفی از عصای موسی می‌زنیم، باید به قرآن و روایات معتبر تکیه کنیم، نه به داستان‌های بی‌پایه.

بخش دوم: عمل‌گرایی انبیا و تفاوت‌هایشان

در همان جلسه، بحث به ویژگی‌های انبیا کشید. گفتم: «موسی (ع) مرد عمل بود، ساده و بی‌آلایش. اگر عیسی (ع) بود، شاید زینتی در کارش می‌دیدیم، اما موسی اهل زرق‌وبرق نبود.» این را گفتم و به یاد روزهایی افتادم که در حوزه، درباره تفاوت مأموریت‌های انبیا بحث می‌کردیم. موسی (ع) با قوم بنی‌اسرائیل، چالش‌های عملی و اجتماعی داشت، اما عیسی (ع) بر معنویت و زیبایی تأکید بیشتری می‌کرد. این تفاوت، نشان از حکمت الهی دارد که هر پیامبری را برای هدفی خاص فرستاده است.

آن روز، به شاگردانم گفتم که این تفاوت‌ها، درس بزرگی برای ماست. دین، انعطاف‌پذیر است و با شرایط هر جامعه‌ای سازگار می‌شود. موسی (ع) با عصای ساده‌اش، قدرت خدا را نشان داد، و این برای ما درس سادگی و عمل‌گرایی است.

بخش سوم: پویایی حوزه‌های علمیه و نقش طلاب جوان

همیشه به طلاب جوانم افتخار کرده‌ام. در آن جلسه، به آن‌ها گفتم: «شما از نسل‌های پیشین پیشروترید. آینده حوزه‌ها به دست شماست.» یادم می‌آید که یکی از شاگردان پرسید: «چطور می‌توانیم حوزه‌ها را متحول کنیم؟» پاسخ دادم: «با دانش، خرد و پاکی. شما که از مدارس شهری می‌آیید، ریاضی و فیزیک خوانده‌اید، عدد و رقم می‌دانید. این دانش، قدرت شماست.»

باورم این بود که طلاب شهری، به دلیل آشنایی با علوم مدرن، می‌توانند اثرگذارتر باشند. در حوزه، نباید به سنت‌های کهنه بسنده کنیم. گفتم: «طلاب جوان، آینده این کشور را نونوار می‌کنند. شما باید با علم و عقل، دین را به جهان عرضه کنید.» این را از صمیم قلب گفتم، چون ایمان داشتم که حوزه‌های علمیه، کانون تحولات بزرگ‌اند.

بخش چهارم: قانون اساسی برای حوزه‌های علمیه

یکی از آرزوهایم، تدوین قانون اساسی برای حوزه‌های علمیه بود. در آن جلسه، با شاگردانم در میان گذاشتم که حوزه‌ها باید چارچوبی نظام‌مند داشته باشند، مهم‌تر از قانون اساسی کشور. چرا؟ چون فرهنگ شیعه، زیربنای تربیت جامعه است. گفتم: «این قانون باید سه اصل داشته باشد: استناد، رفع خشونت، و استقلال علم از مسائل مالی.»

یادم می‌آید که با حرارت گفتم: «هر حرفی که می‌زنیم، باید سند داشته باشد. اگر سندی نیست، بایگانی‌اش کنید.» این را گفتم و به یاد مناظره‌های قدیم در حوزه افتادم، جایی که طلاب با دلیل و منطق بحث می‌کردند، نه با داد و فریاد. اصل دوم، رفع خشونت بود. گفتم: «حوزه، جای تحقیق است، نه روضه‌خوانی. نباید کسی از بحث کردن بترسد. اگر کسی گفت ماست سیاه است، دلیل بیاورد، بحث کنیم، نه اینکه دعوا راه بیندازیم.»

سومین اصل، جدایی علم دینی از مسائل مالی بود. با درد گفتم: «علم دینی نباید ابزار کسب درآمد شود. طلاب باید برای خدا درس بخوانند، نه برای پول.» این را گفتم و به یاد عالمانی افتادم که عمرشان را صرف علم کردند، بی‌چشمداشت.

بخش پنجم: نقد رفتارهای خشن در تبلیغ دینی

یکی از دغدغه‌هایم، روش‌های تبلیغ دینی بود. در آن جلسه، با شاگردانم از منبرهایی گفتم که پر از نعره و داد است. گفتم: «چرا باید داد بزنیم؟ پیامبر (ص) با آرامش سخن می‌گفت. چرا ما باید با فریاد، اعصاب مردم را خرد کنیم؟» یادم می‌آید که با خنده گفتم: «بعضی منبری‌ها انگار مشکل روانی دارند! باید به روانشناس معرفی‌شان کنیم.»

این را گفتم و به یاد مسجدی افتادم که بلندگوهایش گوش را کر می‌کرد. گفتم: «اذان هم باید اندازه داشته باشد. چرا باید تا آخر شهر برود؟» باورم این بود که تبلیغ دینی باید با متانت، لطافت و منطق باشد. دین، با نعره و خشونت به دل‌ها راه نمی‌یابد.

بخش ششم: اعجاز، کرامت و نقش اولیای الهی

در آن جلسه، بحث به اعجاز و کرامت کشید. به یاد درس‌های قدیم در حوزه افتادم، وقتی شرح تجرید خواجه نصیر را می‌خواندیم. گفتم: «اعجاز برای انبیاست، چون مردم از آن‌ها طلب معجزه می‌کنند. اما کرامت، برای اولیاست که نیازی به اثبات ندارند.» این را گفتم و به شاگردانم یادآوری کردم که در زمان غیبت هم کرامت ممکن است. گفتم: «اولیای خدا، بی‌ادعا کارشان را می‌کنند. آن‌ها که فال می‌گیرند و غیب‌گویی می‌کنند، کاسب‌اند، نه اولیا.»

با شوق ادامه دادم: «این کشور، با همه چالش‌هایش، با دست اولیای خدا حفظ شده است. آن‌ها در دل شب، با خدا خلوت می‌کنند و جامعه را نگه می‌دارند.» این را گفتم و به یاد عالمی افتادم که در خشکسالی، نماز استسقا خواند و باران آمد. گفتم: «این استثنا نیست، قاعده است. اگر صفا و معنویت باشد، خدا قدرت خود را نشان می‌دهد.»

بخش هفتم: احیای معنویت در حوزه‌ها

همیشه باور داشتم که علم دینی، بدون صفا و معنویت، خشک و بی‌ثمر است. در آن جلسه، به شاگردانم گفتم: «حوزه‌ها نباید فقط به قواعد استصحاب و فلسفه خلاصه شوند. باید ملکه قدسی در طلاب پرورش یابد.» یادم می‌آید که با حسرت گفتم: «ما از صفا و معنویت فاصله گرفته‌ایم. درس‌هایمان صوری شده و از روح دین دور افتاده‌ایم.»

به آن‌ها گفتم: «وقتی نماز می‌خوانید و می‌گویید اهدنا الصراط المستقیم، از خدا چه می‌خواهید؟ نان و آب یا قوه الهی؟» این را گفتم و به یاد لحظاتی افتادم که در خلوت شب، با خدا سخن می‌گفتم و از او جز هدایت و معرفت نمی‌خواستم.

جمع‌بندی

این گفتار، بازتاب دغدغه‌های من برای اصلاح علم دینی و پویایی حوزه‌های علمیه است. سال‌ها در حوزه درس خواندم و درس دادم، و همیشه باور داشتم که دین، با استناد، عقلانیت و معنویت زنده می‌ماند. از طلاب جوان خواستم که با دانش و خرد، آینده را بسازند. از حوزه‌ها خواستم که با قانون اساسی مبتنی بر استناد، رفع خشونت و استقلال مالی، به کانون‌های تولید علم و فرهنگ شیعی تبدیل شوند. و از همه خواستم که دین را با لطافت و متانت به جهان عرضه کنند، نه با نعره و خشونت. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت ما در برابر دین و جامعه، تا با صفا و معرفت، راه انبیا و اولیا را ادامه دهیم.