متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۰۴

مقدمه

این گفتار، بازتابی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان کرده‌ام. آنچه پیش روی شماست، نه‌تنها شرحی از تأملاتم در باب دین، علم، و جامعه است، بلکه تلاشی است برای به تصویر کشیدن تجربه‌های زیسته‌ام در مسیری که با عشق به معرفت و خدمت به مردم طی کرده‌ام. این خاطرات، گویی آیینه‌ای است که عمق دغدغه‌هایم برای اصلاح جامعه، تقویت دینداری، و پیوند میان علم و معنویت را نشان می‌دهد. هر واژه در این روایت، از قلبم برآمده تا شما را به لحظه‌هایی ببرد که با شوق، درد، و امید زیسته‌ام.

بخش اول: ستم حکام و سستی در دینداری

سال‌ها پیش، هنگامی که هنوز کودکی بیش نبودم، جامعه‌مان را زیر سایه ستم حکام دیدم. ظلم و فساد، روح مردم را آلوده کرده بود و دینداری، که باید چون چراغی در دل‌ها روشن می‌ماند، کم‌فروغ شده بود. یادم می‌آید در کوچه‌های تهران، فساد چنان عیان بود که گویی بخشی از زندگی روزمره شده بود. شیشه‌های شکسته شراب در خیابان‌ها، گواهی بر این انحطاط بود. اما من، با چشمان کنجکاو کودکی که عاشق فهمیدن بود، این پرسش در ذهنم شکل گرفت: چرا مردمی که می‌توانند الله‌اکبر بگویند، این‌گونه در دام فساد گرفتار شده‌اند؟

این ستم‌ها، دینداری را سست کرد و اهمیت دین را در مقایسه با پیشرفت‌های علمی کم‌رنگ ساخت. جامعه ما، که روزگاری از بی‌سوادی رنج می‌برد، حالا با انبوه دانش‌آموختگان روبه‌روست؛ اما این رشد علمی، گاه به قیمت کاهش معرفت دینی تمام شده است. من بارها در درس‌گفتارهایم هشدار داده‌ام که این جدایی میان علم و دین، خطری بزرگ برای جامعه است. اگر حوزه‌های علمیه این خلأ را پر نکنند، چه کسی مسئولیت هدایت معنوی مردم را بر عهده خواهد گرفت؟

بخش دوم: رحمت الهی و ترمیم جامعه

در این میان، قرآن کریم راهنمایی است که همواره مرا به تأمل واداشته است. در آیه‌ای می‌فرماید:
وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (قرآن کریم، بقره: ۶۴). یعنی: «اگر فضل خدا و رحمتش بر شما نبود، قطعاً از زیان‌دیدگان بودید.» این آیه، گویی مرهمی است بر زخم‌های جامعه. خداوند با رحمت خویش، حتی آنانی را که میثاق می‌شکنند، مورد لطف قرار می‌دهد. این درس بزرگی برای من بود: به‌جای سخت‌گیری بر مردم، باید با محبت و رحمت آن‌ها را به‌سوی دین هدایت کرد.

یادم می‌آید در ابتدای انقلاب، برخی با ظاهرسازی به دین روی آوردند. پولدارها گلیم به پا کردند و متجددها کراوات را کنار گذاشتند، اما این رفتارها پایدار نبود. چرا؟ چون قلب‌ها ترمیم نشده بود. من همیشه به طلاب می‌گفتم: به مردم گیر ندهید، بگذارید دین را دوست داشته باشند. اگر ما با محبت و حمایت، پشتوانه مردم باشیم، آن‌ها به دین بازمی‌گردند. اما اگر سخت‌گیری کنیم، از دین گریزان می‌شوند.

بخش سوم: اجتماعی بودن اسلام

یکی از زیبایی‌های اسلام، اجتماعی بودن آن است. برخلاف یهودیت که یوم‌السبت را روز انزوا و عبادت فردی قرار داده، و مسیحیت که با وجود نظم و موسیقی در عباداتش، هنوز فاقد بعد اجتماعی قوی است، اسلام با یوم‌الجمعه، جمع و اجتماع را ارج می‌نهد. قرآن کریم می‌فرماید:
إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ (قرآن کریم، جمعه: ۹). یعنی: «هنگامی که برای نماز در روز جمعه ندا داده شد…» این آیه، دعوتی است به حضور در جمع و تقویت وحدت.

اما افسوس که ما گاهی از این ظرفیت عظیم بهره نبرده‌ایم. روز جمعه برای برخی به روز تفریح و گردش تبدیل شده، در حالی که باید روز عبادت و اجتماع باشد. یادم می‌آید در جوانی، صبح‌های جمعه را با شوق به درس و بحث می‌گذراندم. هنوز صدای خنده‌های طلاب در کلاس و نقدهای صمیمی‌مان در گوشم است. می‌گفتم: «بخندید، که دنیا به شما نخندد!» این لحظه‌ها، گواهی است بر اینکه دین می‌تواند با شادی و اجتماع پیوند بخورد.

بخش چهارم: نقد سخت‌گیری‌های غیرضروری

یکی از دردهایم، سخت‌گیری‌های بی‌مورد در علم دینی است. یادم می‌آید زمانی که جوانی بودم و برای امتحان به قم آمده بودم، زلف‌های بلندم را بهانه کردند و گفتند بدون عمامه نمی‌توانم وارد فیضیه شوم. با خودم فکر کردم: مگر عمامه شرط دینداری است؟ این تشریفات، گاه مانع جذب جوانان به دین می‌شود. یا مثلاً در بحث نکاح، برخی اصرار دارند که صیغه باید به عربی خوانده شود. من بارها گفته‌ام: معاطات کافی است. چرا باید با تشریفات زائد، دین را برای مردم سخت کنیم؟

در فقه، میان نوامیس (احکام ثابت) و احکام غیرنوامیس تفاوت است. نوامیس، مانند حرمت نکاح محارم، در همه ادیان مشترک است. اما برخی احکام، مانند صید ماهی در یوم‌السبت برای بنی‌اسرائیل، خاص و موقت بود. قرآن کریم می‌فرماید:
فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ (قرآن کریم، بقره: ۶۵). یعنی: «پس به آن‌ها گفتیم: بوزینه‌های رانده‌شده باشید.» این آیه، عبرتی است برای کسانی که با حیله‌گری احکام الهی را دور می‌زنند.

بخش پنجم: انصاف در مطالعه ادیان

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، فقدان شناخت دقیق ادیان در علم دینی است. ما در حوزه‌ها، گاه چنان بر عیوب ادیان دیگر تمرکز می‌کنیم که حسن‌هایشان را نمی‌بینیم. یهودیت، با عبادات انفرادی و انزواطلبانه‌اش، و مسیحیت، با عبادات منظم و صدادارش، هر یک ویژگی‌هایی دارند که باید منصفانه بررسی شوند. شیعه، به‌عنوان فرقه ناجی، باید با حسن نیت و انصاف به ادیان دیگر نگاه کند. من همیشه به طلاب می‌گفتم: شست‌وشوی مغزی نکنید! بگذارید طلاب، ادیان را با ذهن باز و علمی بشناسند.

مسیحیت، به دلیل نرمی و منطق بیشتر، در تعاملات جهانی پیشروتر از یهودیت است. اما هر دو، در مقایسه با اسلام، فاقد بعد اجتماعی قوی هستند. این تفاوت‌ها، درس‌هایی برای ماست تا دینمان را با انصاف و جامعیت معرفی کنیم.

بخش ششم: جامعیت علم دینی

در گذشته، علمای ما جامع بودند. فلسفه می‌خواندند، حیوان‌شناسی می‌دانستند، و انسان را به‌عنوان «حیوان ناطق» عمیقاً می‌فهمیدند. اما امروز، این جامعیت در علم دینی کم‌رنگ شده است. مثلاً در بحث حیوانات، من همیشه کنجکاو بودم که چرا ماهی‌ها در دام بنی‌اسرائیل می‌افتادند، اما موش‌ها هوشیارتر بودند. محیط زیست، بر هوش و رفتار موجودات اثر می‌گذارد. این نگاه میان‌رشته‌ای، برای فهم انسان و دین ضروری است. افسوس که حیوان‌شناسی و علوم دیگر از حوزه‌ها رخت بربسته‌اند.

بخش هفتم: حمایت از یتیمان و اصل یسر در دین

یکی از خاطرات تلخم، رفتارهای تبعیض‌آمیز با یتیمان است. یادم می‌آید در قم، برخی می‌گفتند نباید از آب حوزه برای وضو استفاده کرد، چون برای طلاب است! یا به یتیمان طعنه می‌زدند که نانشان را نخورید! این رفتارها، قلبم را به درد می‌آورد. دین ما، دین یسر و سهولت است. باید یتیمان را تقویت کرد، نه تحقیر. باید به آن‌ها شخصیت داد تا احساس کنند در این جامعه جایگاهی دارند.

اصل یسر، از اصول بنیادین فقه ماست. روایت داریم که: «کل شیء مباح حتی تعلم أنه حرام» (هر چیزی مباح است تا زمانی که بدانی حرام است). این اصل، راه را برای سهولت در دین باز می‌کند. چرا باید با سخت‌گیری، مردم را از دین دور کنیم؟

جمع‌بندی

این گفتار، روایتی است از دغدغه‌هایم برای اصلاح جامعه و تقویت دینداری. از ستم حکام که دینداری را سست کرد تا سخت‌گیری‌های بی‌مورد در فقه که مردم را از دین دور می‌کند، همه و همه مرا به این باور رسانده که دین باید با محبت، رحمت، و انصاف عرضه شود. اسلام، دینی اجتماعی است که با یوم‌الجمعه و نماز جماعت، وحدت و همبستگی را ترویج می‌کند. شیعه، به‌عنوان فرقه ناجی، باید با جامعیت و انصاف، راهنمای بشریت باشد. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در این مسئولیت بزرگ.