متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۱۸

مقدمه: سفری به سوی آگاهی و تمدن

در یکی از درس‌گفتارهایم، در میان جمع طلاب و دانش‌پژوهان، سخن از ساده‌انگاری مردم و ضرورت آگاه‌سازی دینی به میان آمد. این گفتار، که بخشی از آن در جلسه‌ای پرشور و تأمل‌برانگیز مطرح شد، بازتابی از دغدغه‌های عمیق من برای اصلاح باورهای نادرست و ارتقای هوشیاری جامعه است. در این خاطره، که گویی هنوز صدای آن در گوشم طنین‌انداز است، تلاش کردم تا با زبانی صمیمی و از سر درد، از خطر شیادی‌های دینی و نقش عالمان در بیداری مردم سخن بگویم. این روایت، نه‌تنها شرح یک درس‌گفتار، بلکه بازتابی از عمق تعهد من به معرفت دینی، آگاهی اجتماعی و تمدن‌سازی است.

بخش اول: شیادی‌های دینی، از گذشته تا امروز

روزهایی را که در کوچه‌ها و کنار حرم‌ها، فال‌گیران و رمل‌اندازان بساط خود را پهن می‌کردند. آن‌ها با ادعاهای واهی، دل‌های ساده مردم را به دام می‌انداختند. این صحنه‌ها در گذشته عادی بود، اما امروز نیز در برخی شهرها، مانند قزوین یا نزدیک حرم مشهدی حسین، هنوز می‌توان چنین افرادی را دید که با نخود و رمل، به فریب مردمان مشغول‌اند. در تهران اما، این شیادی‌ها رنگ و بویی پیچیده‌تر یافته است. دیگر بساط خیابانی نیست، بلکه با تلفن و وعده‌های پوچ رفع طلسم و بختک، مردم را به سوی گرفتاری‌های بیشتر می‌کشانند. گویی این شیادان از سادگی مردم نردبانی ساخته‌اند برای رسیدن به منافع خود.

این صحنه‌ها مرا به فکر فرو می‌برد که چرا هنوز چنین باورهایی در جامعه ریشه دارد؟ پاسخ را در ساده‌انگاری مردمان یافتم. مردمی که به دلیل کمبود آگاهی، به دام این فریبکاران می‌افتند. اینجاست که نقش عالمان دین برجسته می‌شود. ما باید مردم را هوشیار کنیم، آگاه سازیم و از خواب غفلت بیدارشان کنیم. وظیفه ما نه دعاخوانی برای دیگران، بلکه آگاه‌سازی و بیداری است.

بخش دوم: ساده‌انگاری، بزرگ‌ترین دشمن بشر

در جوانی، وقتی به مسائل روان‌شناسی و جامعه‌شناسی در قرآن دقت می‌کردم، دریافتم که بزرگ‌ترین مشکل بشر، ساده‌انگاری است. این ویژگی، مانند خاکی حاصلخیز، زمینه‌ساز رشد خرافات و سوءاستفاده شیادان است. وقتی مردم ساده‌لوحانه به هر سخنی اعتماد می‌کنند، شیادان با وعده‌های پوچ، آن‌ها را فریب می‌دهند. من همیشه به طلاب می‌گفتم: «ما نباید به شیادان بپردازیم، بلکه باید ساده‌انگاری را از مردم بزداییم.» باید مردم را هوشمند کنیم، زیرک سازیم و به آن‌ها بیاموزیم که بدون دلیل و سند، هیچ سخنی را نپذیرند.

این سخن مرا به یاد آیاتی از قرآن کریم می‌اندازد:
وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۷۸: «و از آن‌ها کسانی هستند که امی‌اند و کتاب را جز به‌صورت آرزوها نمی‌دانند و جز گمان نمی‌ورزند»). این آیه، ساده‌انگاری امّیون را نشان می‌دهد که بدون علم به کتاب، تنها به گمانه‌زنی بسنده می‌کنند. و در ادامه، وَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَٰذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۷۹: «وای بر کسانی که کتاب را با دست‌های خود می‌نویسند، سپس می‌گویند این از جانب خداست»). این آیات، هشداری است به شیادانی که از سادگی مردم سوءاستفاده می‌کنند.

بخش سوم: نقش حوزه‌های علمیه در تمدن‌سازی

در درس‌گفتارهایم، بارها بر نقش حوزه‌های علمیه در آگاه‌سازی تأکید کرده‌ام. حوزه‌ها باید مردم را از خواب غفلت بیدار کنند و به آن‌ها بیاموزند که دین، مبتنی بر استدلال و سند است. می‌گفتم: «کار ما دعاخوانی نیست، کار ما هوشیارکردن است.» باید مردم را زیرک کنیم، آگاه سازیم و به آن‌ها بیاموزیم که بدون دلیل، سخنی را نپذیرند. این وظیفه، نه‌تنها به رشد معرفتی جامعه کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز تمدن‌سازی است.

یکی از راه‌های تحقق این هدف، احیای مناظره‌های علمی در حوزه‌هاست. با حسرت می‌گفتم: «چرا مناظره‌های علمی در حوزه‌ها متروک شده است؟» در گذشته، عالمان با مناظره، علوم دینی را پویا نگه می‌داشتند. امروز اما، این سنت کم‌رنگ شده است. باید هر روز ده‌ها مناظره علمی برگزار شود تا دین زنده بماند، ابداعات تازه شکل بگیرد و اکتشافات نو پدید آید.

بخش چهارم: نقد ادعاهای غیرمستند

در یکی از درس‌گفتارها، به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم: قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۸۰: «بگو آیا نزد خدا پیمانی گرفته‌اید که خدا هرگز آن را نقض نکند، یا چیزی را به خدا نسبت می‌دهید که نمی‌دانید؟»). این آیه، پاسخی است به کسانی که ادعاهای بی‌اساس مطرح می‌کنند، مانند این سخن که لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۸۰: «آتش جز چند روزی به ما نخواهد رسید»). این ادعاها، بدون سند و دلیل، تنها به گمراهی منجر می‌شود.

من همیشه به طلاب می‌گفتم: «هر سخنی که می‌گویید، باید مستند باشد. بی‌دلیل سخن گفتن، نادانی و گمراهی است.» این اصل، نه‌تنها در علوم دینی، بلکه در همه حوزه‌های معرفتی باید رعایت شود. باید به مردم آموخت که بدون دلیل، هیچ سخنی را نپذیرند.

بخش پنجم: خطر اعتیاد به گناه

در یکی از درس‌گفتارها، از اعتیاد به گناه سخن گفتم. همان‌گونه که برخی مواد مخدر با اولین تجربه اعتیادآور می‌شوند، برخی گناهان نیز چنین‌اند. از مواد مخدری مانند تریاک، هروئین، کراک و شیشه سخن گفتم و این‌که چگونه این مواد، با اولین استفاده، انسان را گرفتار می‌کنند. گناه نیز گاهی چنین است؛ یک بار تجربه، انسان را به ورطه اعتیاد می‌کشاند. اینجاست که نقش عالمان در پیشگیری از گناه برجسته می‌شود. باید با آموزش و آگاه‌سازی، مردم را از این دام حفظ کرد.

بخش ششم: خرافات در ادیان و خودپاک‌بینی

در درس‌گفتارهایم، از خرافات در ادیان مختلف سخن گفتم. در مسیحیت، برخی با ادعای بخشش گناهان در ازای پول، از سادگی مردم سوءاستفاده می‌کردند. در بهائیت نیز چنین خرافاتی دیده می‌شود. این خرافات، ریشه در ساده‌انگاری مردم دارد. همچنین، خودپاک‌بینی برخی اقوام، مانند این باور که شفاعت معصومین گناهان را پاک می‌کند، به انحرافات دینی منجر شده است. می‌گفتم: «شفاعت معصومین بر اساس حکمت است، نه به‌صورت گتره.» باید مردم را از این باورهای نادرست آگاه کرد.

بخش هفتم: تفسیر خلود و عرضه به معصومین

در تفسیر مفهوم خلود در قرآن، به روایتی از امام صادق (ع) اشاره کردم که خلود را به معنای ابدیت می‌دانند و ادعای پایان‌یافتن عذاب جهنم را رد می‌کنند. این تفسیر، نشان‌دهنده عمق معرفتی روایات است. همچنین، از سیره عالمان برجسته سخن گفتم که هرچه کمالاتشان بالاتر می‌رفت، عرضه به معصومین را ضروری‌تر می‌دانستند. این عرضه، نشانه تواضع و تعهد معنوی است که باید در حوزه‌های علمیه احیا شود.

بخش هشتم: احسان به والدین و ذوی‌القربی

بارها به آیه وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۲۳: «و به پدر و مادر نیکی کنید») اشاره کردم. این آیه، وظیفه‌ای انسانی و دینی را بر دوش ما می‌نهد، حتی اگر والدین کافر باشند. همچنین، از اهمیت احترام به ذوی‌القربی، به‌ویژه طلاب و عالمان، سخن گفتم. می‌گفتم: «طلاب، ذوی‌القربی‌اند. بی‌توجهی به آن‌ها، به غفلت و گمراهی منجر می‌شود.» این احترام، نه‌تنها وحدت دینی را تقویت می‌کند، بلکه به رشد معنوی جامعه کمک می‌کند.

بخش نهم: رحمت‌محوری در اجرای احکام

در درس‌گفتارهایم، به آیه فَمَنْ تَابَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ وَأَصْلَحَ فَإِنَّ اللَّهَ يَتُوبُ عَلَيْهِ (قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۳۹: «پس هر کس پس از ستم خویش توبه کرد و اصلاح نمود، خدا توبه او را می‌پذیرد») اشاره کردم. این آیه، نشان‌دهنده رحمت الهی است. توبه، احکام سخت را ملغی می‌کند و نباید با خشونت احکام را اجرا کرد. می‌گفتم: «دین با محبت اجرا می‌شود، نه با زور و قلدری.» این اصل، باید در آموزش فقه برجسته شود.

بخش دهم: پیشنهاد تأسیس مراکز جامع

آرزویم این بود که بیمارستانی جامع تأسیس شود، با بخش‌های درمانی و آموزشی، تا عالمان وارسته‌ای پرورش یابند. این مراکز، می‌توانند با ارائه درمان‌های جسمی و روانی، به سلامت جامعه کمک کنند. می‌گفتم: «اگر چنین مرکزی تأسیس شود، می‌توانیم از کشورهای پیشرفته دعوت کنیم تا ببینند دیار اسلامی چه معنایی دارد.» این آرزو، بازتاب تعهد من به تمدن‌سازی و پرورش عالمان سالم بود.

بخش یازدهم: نقد ترس و بزدلی

یکی از اساتیدم می‌گفت: «یک وجب آن‌طرف ترس، گنج نهفته است.» ترس و بزدلی، مانع رشد انسان است. می‌گفتم: «انسان ترسو، حتی اگر به قله برسد، خود را به پایین پرت می‌کند.» این ترس، باید با آموزش شجاعت درمان شود. همچنین، از تأثیر بیماری‌های روانی در خون سخن گفتم و این‌که خون بیمار می‌تواند سلامت انسان را به خطر اندازد. این دیدگاه، نشان‌دهنده عمق نگاه من به ارتباط جسم و روان بود.

جمع‌بندی: دعوتی به آگاهی و تمدن

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، بازتابی از دغدغه‌های عمیق من برای آگاه‌سازی جامعه و تمدن‌سازی دینی است. من همیشه باور داشتم که وظیفه عالمان، نه‌تنها آموزش دین، بلکه بیدارکردن مردم و هدایت آن‌ها به سوی هوشیاری و زیرکی است. از شیادی‌های دینی تا خرافات و خودپاک‌بینی، همه ریشه در ساده‌انگاری دارند. با استناد به آیات قرآن کریم و روایات، تلاش کردم تا راهی برای رفع این مشکلات نشان دهم. پیشنهاد تأسیس مراکز جامع و احیای مناظره‌های علمی، بخشی از این راه‌حل‌هاست. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در نقش دین در ساختن جامعه‌ای آگاه، متمدن و وارسته.