متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه شماره 646

مقدمه: سفری در اندیشه و کرامت

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از عالمان دینی و چالش‌های پیش روی علم دینی به میان آمد. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم مطرح شده‌اند، اکنون فرصتی است تا با شما در میان بگذارم و از دریچه قلب و اندیشه‌ام، به تأمل در معارف دینی، کرامت انسانی و فتوت اسلامی بپردازم. این خاطرات، روایت‌هایی از تجربه‌های شخصی و تأملات عمیقی است که در مسیر زندگی علمی و معنوی‌ام شکل گرفته‌اند. آنچه در پی می‌آید، شرحی است از دغدغه‌هایم درباره علم دینی، اخلاق قرآنی و کرامت اسلامی، که با زبانی صمیمی و در عین حال عمیق، برای شما بازگو می‌کنم.

بخش اول: محدودیت‌های زندگی و ناتمام ماندن علم

روزهایی را که از ناتمام ماندن برخی آثار بزرگ علمی سخن می‌گفتم. یکی از این آثار، تفسیر گران‌سنگ المیزان بود که بخش‌هایی از آن به دلیل شرایط زندگی مؤلفش، ناقص ماند. شنیده بودم که عالم بزرگواری که این اثر را نگاشته، سال‌ها به باغبانی مشغول بوده و فرصت کافی برای تکمیل این اثر عظیم نداشته است. این نه نقص آن عالم بزرگ بود، بلکه نتیجه شرایطی بود که جامعه و روزگار بر او تحمیل کرده بود. وقتی عالمی به جای قلم زدن در وادی علم، ناچار به باغبانی شود، جامعه‌ای که چنین استعدادهایی را به هدر می‌دهد، خود دچار نقصان است.

این تأمل مرا به این اندیشه می‌برد که علم دینی، نیازمند حمایت و فضایی است که عالمان بتوانند بی‌دغدغه به پژوهش بپردازند. گویی جامعه‌ای که عالمانش را به جای کتاب در دست گرفتن، به ابزار باغبانی وا می‌دارد، خود را از نعمت معرفت محروم می‌کند.

بخش دوم: روش‌شناسی تفسیر و نقد نقل قول‌های غیرمستند

در یکی از جلسات، به روش برخی عالمان در نقل قول‌ها پرداختم. از کاربرد واژه «قالوا» در برخی تفاسیر سخن گفتم، جایی که نقل قول‌هایی بدون رد یا تأیید صریح آورده می‌شود. این روش، اگرچه گاه اعتبار به سخنان می‌بخشد، اما بدون مستندات محکم، به بنیان علمی تفسیر آسیب می‌رساند. من همیشه بر این باور بوده‌ام که تفسیر قرآن باید با دقت و روشنی انجام شود تا راه را بر ابهام ببندد.

این دغدغه‌ام از آن روست که علم دینی باید بر پایه استدلال و سند استوار باشد. وقتی عالمی سخنی را نقل می‌کند، باید با شجاعت آن را تأیید یا رد کند، نه اینکه صرفاً به نقل آن بسنده کند. این روش، به ما می‌آموزد که در راه علم، صداقت و دقت، دو بال پرواز به سوی حقیقت‌اند.

بخش سوم: صفا و صداقت، گوهر علم دینی

در درس‌گفتارهایم، بارها از صفا و صداقت عالمان دینی سخن گفته‌ام. این دو گوهر، فراتر از مباحثه‌های علمی، به شخصیت عالم اعتبار می‌بخشند. مباحثه، هرچند ارزشمند است، اما بدون صفا و صداقت، گویی روح خود را از دست می‌دهد. عالمی که با قلب پاک و نیت خالص به علم می‌پردازد، سخنش در دل‌ها نفوذ می‌کند.

این باور، مرا به یاد شاگردانی می‌اندازد که با عشق به علم و ایمان به حقیقت، راه استادان بزرگ را ادامه داده‌اند. در تفسیر تسنیم، یکی از شاگردان برجسته، در جلد ششم، صفحه 173، به زیبایی از عفو و صفح سخن گفته بود. او می‌گفت که این دو صفت، نیازمند عزم راسخ و تصمیمی جدی است و توفیق آن، مرهون لطف الهی است.

بخش چهارم: کرامت اسلامی در عفو و صفح

یکی از زیباترین لحظه‌های درس‌گفتارهایم، هنگامی بود که به آیات عفو و صفح پرداختم. قرآن کریم می‌فرماید:

فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ

ترجمه: پس ببخشید و چشم‌پوشی کنید تا خدا فرمانش را بیاورد.

حَتَّىٰ يُؤْتُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ

ترجمه: تا آن‌که به دست خود در حال تسلیم جزیه بدهند.

در شرح این آیات، از کرامت ذاتی اسلام سخن گفتم. عفو و صفح، نه تنها در صلح، بلکه حتی در میدان جنگ، نشانه عزت مسلمین است. وقتی دشمن جزیه داد، دیگر قتال جایز نیست. این کرامت، حتی در برابر دشمنان، باید حفظ شود. گفتم: مسلمانی که در برابر ضعیفان و مظلومان با مهربانی و کرامت رفتار می‌کند، اما در برابر دشمنان، سر خم نمی‌کند، نمونه‌ای از این تعالیم قرآنی است.

این آیات، مرا به تأمل در رفتارهای جنگی پیشوایان دینی واداشت. از فتوت و جوانمردی امیرالمؤمنین (ع) و یارانش سخن گفتم. آنان هرگز به حیله‌گری روی نمی‌آوردند، حتی در برابر دشمنان. این فتوت، گویی چون ستاره‌ای در آسمان اسلام می‌درخشد.

بخش پنجم: فتوت اسلامی در میدان جنگ

در یکی از جلسات، از فتوت رزمندگان در جنگ سخن گفتم. در جنگ‌هایی که خود شاهدش بودیم، رزمندگان با کرامت و جوانمردی با اسیران دشمن رفتار می‌کردند. حتی در اوج نبرد، برخی از جوانان ما جان خود را فدا کردند تا اسیری زخمی زنده بماند. این فتوت، گویی تجلی آیات قرآنی در زندگی واقعی بود. اما افسوس که این کرامت‌ها، آن‌گونه که شایسته بود، در جهان انعکاس نیافت.

این تأسف، مرا به این فکر می‌برد که ما وظیفه داریم این ارزش‌های والا را به جهانیان نشان دهیم. کرامت اسلامی، نه تنها در گفتار، بلکه در کردار نیز باید متجلی شود.

بخش ششم: نقد بزرگ‌نمایی غیرواقعی

در یکی از درس‌گفتارها، از رجزخوانی‌های غیرواقعی درباره پیشوایان دینی انتقاد کردم. برخی گمان می‌کنند با بزرگ‌نمایی، به عزت ائمه می‌افزایند، اما حقیقت این است که کرامت واقعی آنان، در صداقت و فتوتشان نهفته است. گفتم: وقتی از امیرالمؤمنین (ع) سخن می‌گوییم، باید او را چنان بشناسیم که خدا را در وجودش ببینیم، نه اینکه با سخنان غیرواقعی، حقیقت را تحریف کنیم.

این سخن، مرا به این باور می‌رساند که صداقت در نقل سیره پیشوایان، خود نوعی عبادت است. ما باید حقیقت را چنان که هست، به دیگران نشان دهیم.

بخش هفتم: امر و خلق در نگاه قرآنی

یکی از عمیق‌ترین لحظه‌های درس‌گفتارهایم، هنگامی بود که به تفسیر واژه‌های «امر» و «خلق» در قرآن پرداختم. از قول یکی از عالمان دینی گفتم: «امر» جایی است که خدا مستقیماً در کار است، بدون واسطه اسباب، و «خلق» جایی است که اسباب مادی در میان‌اند. این تفسیر، مرا به تأمل در آیه «حَتَّىٰ يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ» واداشت، که به معنای دخالت مستقیم الهی است.

این تأمل، گویی دریچه‌ای به سوی فهم عمیق‌تر قرآن گشود. اگر این نگاه را در تفسیرهایمان به کار می‌بردیم، شاید سال‌ها پیش‌تر در مسیر معرفت گام برمی‌داشتیم.

جمع‌بندی: دعوتی به کرامت و معرفت

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، دعوتی است به تأمل در کرامت اسلامی، صفا و صداقت عالمان، و دقت در علم دینی. همیشه آرزو داشتم علم دینی، با تمام عمق و غنایش، در بستری از صداقت و کرامت رشد کند. آیات قرآن، چون چراغی در این مسیر، راه را روشن می‌کنند. از عفو و صفح در برابر ضعیفان گرفته تا فتوت در میدان جنگ، همه نشان از عزتی دارند که اسلام به ما آموخته است. امیدوارم این خاطرات، شما را نیز به سوی این حقیقت والا رهنمون سازد.