متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۶۵۹

مقدمه

این مجموعه، روایتی است از خاطراتی که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند و اکنون به تفصیل بازگو می‌شوند. در این گفتگوهای صمیمی، تلاش دارم تا با زبانی ساده اما عمیق، تجربه‌های زیسته‌ام را با شما در میان بگذارم؛ تجربه‌هایی که ریشه در عمق معرفت، تعهد معنوی و تأمل در مسائل علمی، فقهی و انسانی دارند. هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی جهانی که در آن، علم و عمل، اخلاق و معنویت، و وحدت انسانی در هم آمیخته‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده زندگی شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در ارزش‌های والای انسانی و دینی.

بخش اول: ضرورت تحول در علم دینی

گاهی در محافل علمی و دینی، بحث‌های بی‌پایان درباره موضوعاتی جریان داشت که گویی هیچ نسبتی با نیازهای واقعی دنیا و آخرت نداشتند. همیشه این پرسش ذهنم را مشغول می‌کرد: چرا علم دینی ما باید درگیر مسائل انتزاعی و غیرکاربردی باشد؟ علم دینی باید زنده باشد، باید به درد زندگی مردم بخورد، باید راهگشای مشکلاتشان باشد. این باور از همان آغاز جوانی‌ام با من بود. زمانی که در حوزه‌های علمیه درس می‌خواندم، می‌دیدم که برخی مباحث، هرچند عمیق، اما از نیازهای روزمره مردم و حتی آخرتشان دور بودند. این بود که همیشه می‌گفتم: «علم دینی باید کاربردی شود، باید به زندگی مردم نور ببخشد.»

این دیدگاه از تجربه‌هایم در حوزه سرچشمه می‌گرفت. بارها دیده بودم که عالمان بزرگ، با وجود دانش فراوان، گاه از نیازهای ساده مردم غافل می‌شدند. روزی یکی از دوستانم از گرانی زندگی شکایت می‌کرد و می‌گفت: «زندگی این‌قدر گران شده که انگار عمر ما ارزان است!» این جمله تلنگری بود برایم. گرانی زندگی، تنها در قیمت گوشت و نان نیست؛ گرانی واقعی، وقتی است که عمرمان را در راه بیهوده هدر دهیم. این تأمل، مرا به این باور رساند که علم دینی باید به ما بیاموزد چگونه عمرمان را ارزشمند کنیم، نه اینکه در پیچ و خم مباحث بی‌ثمر گم شویم.

بخش دوم: صفا و سخت‌گیری یک عالم

یکی از عالمان برجسته‌ای را که در اوایل انقلاب با او آشنا شدم. او نمونه‌ای بود از مسلمانی واقعی. ساده‌زیست بود، اما در مسائل مالی سخت‌گیر. از حرام و حلال بسیار مراقبت می‌کرد و هرگز زیر بار چیزی که شبهه‌ناک بود نمی‌رفت. یک بار شنیدم که کارگری برایش گوسفندی خریده بود به قیمت پانصد تومان. او با تعجب می‌گفت: «پانصد تومان؟ عجب گرانی!» برایش باورکردنی نبود که گوشت کیلویی هفت و نیم تا نه و نیم تومان شده باشد. این سادگی و دقت در مسائل مالی، برایم درس بزرگی بود. او نه‌تنها در کلام، بلکه در عمل هم به احکام شرعی پایبند بود.

یک روز دیگر، یکی از نزدیکانش برای چشم‌روشنی ازدواج فرزندش به او مراجعه کرد. می‌خواست وامی بگیرد و از او خواست که رسیدی را امضا کند. اما او با جدیت گفت: «نه، من امضا نمی‌کنم. فردا چه کسی جواب می‌دهد؟ اگر می‌خواهی برای برادرت چشم‌روشنی ببری، از جای دیگر بگیر، اما من زیر بار این کار نمی‌روم.» این سخت‌گیری، نه از بخل، بلکه از تعهد عمیق او به رعایت حلال و حرام بود. این عالم، با وجود شایستگی‌های فراوان، به دلیل همین سخت‌گیری‌ها به جایگاه مرجعیت نرسید. شاید اگر دست و دلبازتر بود یا از حمایت همشهری‌ها برخوردار می‌شد، جایگاه دیگری داشت. اما او راه صداقت و تعهد را برگزید.

بخش سوم: وحدت انسانی و پرهیز از تعصب

یکی از درس‌های بزرگی که در زندگی‌ام آموختم، وحدت انسانی است. همیشه باور داشتم که ما انسان‌ها، با همه تفاوت‌هایمان، از نظر ماهیت چندان از هم دور نیستیم. همه ما مخلوق یک خداییم، با یک دل، یک فکر و یک روح. حتی با کسانی که از نظر اعتقادی با ما متفاوت‌اند، فاصله‌ای عمیق نداریم. روزی را که به بت‌خانه‌ای رفتم. بت‌ها انگار با من سخن می‌گفتند. نه اینکه بت‌پرست شوم، بلکه دریافتم که حتی در چنین فضایی، تجربه‌های انسانی مشترک است. این تجربه به من آموخت که نباید دیگران را بیگانه ببینیم. همه ما، از جنگل‌نشینان گرفته تا شهرنشینان، در اصل خلقت یکی هستیم.

این نگاه، ریشه در آیات قرآن کریم دارد. خداوند می‌فرماید:

قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ

(قرآن کریم، آل عمران، آیه ۶۴)

ترجمه: بگو: ای اهل کتاب، بیایید بر سخنی که میان ما و شما یکسان است [وحدت یابیم] که جز خدا را نپرستیم و چیزی را شریک او قرار ندهیم و برخی از ما برخی دیگر را به جای خدا به پروردگاری نگیرد.

این آیه مرا به این باور رساند که وحدت انسانی در چارچوب توحید ممکن است، اما نباید به معنای نادیده گرفتن احکام شرعی باشد. برخی می‌خواهند با پاک دانستن آنچه نجس است، دوستی را بیش از حد جلوه دهند. اما من می‌گویم: دوستی و رفاقت با حفظ حدود الهی زیباست. نباید با تعصب، دیگران را دشمن یا کافر بدانیم. این نگاه متعصبانه، انسان را بیمار می‌کند، وسواس و ترس می‌آورد و از وحدت انسانی دور می‌سازد.

بخش چهارم: مواجهه با مخلوقات و عقلانیت در برابر مخالفان

به یاد دارم روزی را که پیش از انقلاب، مرا در برابر سگی وحشی قرار دادند تا بترسم. سگ پشت توری بود و نعره می‌کشید، اما من آرام بودم. نگاهش کردم و گفتم: «ما هر دو از چنگ پروردگار خلق شده‌ایم. من با تو فامیلم!» این نگاه، نه از سر شوخی، بلکه از باور عمیقم به وحدت خلقت بود. به نگهبان گفتم: «این سگ نمی‌تواند به من برسد. اگر در را باز کنی، من به او غذا می‌دهم.» این تجربه به من آموخت که حتی با موجوداتی که به نظر ترسناک می‌آیند، می‌توان با آرامش و انسانیت برخورد کرد.

این نگاه را در برخورد با مخالفان هم داشتم. روزی را که به بهشت زهرا رفتم تا قطعه‌ای را ببینم که به مخالفان اختصاص داشت. سال‌ها پیش، سنگ‌های قبرشان را شکسته بودند، اما آن روز دیدم که قبرها مرتب و سنگ‌ها نو شده‌اند. با خود گفتم: «الحمدلله، عقلانیت در جامعه ما ریشه دوانده.» تخریب و خشم، نشانه دیوانگی است. اگر کسی مخالف ماست، نباید او را نابود کنیم. عقلانیت می‌گوید: با انصاف و انسانیت با همه برخورد کنیم، حتی با کسانی که از ما دورند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از تجربه‌هایم در مسیری که علم، معنویت و انسانیت در آن در هم تنیده‌اند. از ضرورت تحول در علم دینی تا وحدت انسانی و عقلانیت در برابر مخالفان، هر خاطره دریچه‌ای است به سوی تأمل در ارزش‌های والای دینی و انسانی. باور دارم که علم دینی باید کاربردی شود، عالمان باید در عمل به اخلاق پایبند باشند، و انسان‌ها باید با نگاهی توحیدی و انسانی به یکدیگر نزدیک شوند. این خاطرات، دعوتی است به بازنگری در خود و جامعه‌مان، تا با انصاف، عقلانیت و عشق به مخلوقات خدا، جهانی بهتر بسازیم.