متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس سره، جلسه 667

مقدمه

سال‌های بسیاری را در مسیر کسب معرفت و خدمت به دین سپری کرده‌ام. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، روایت‌هایی هستند از تجربه‌های زیسته، تأملات عمیق و مواجهه با چالش‌های فرهنگی و اجتماعی. هر یک از این روایت‌ها، بخشی از سفر معنوی و علمی من است که با شما، خوانندگان گرامی، به اشتراک می‌گذارم. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها بازتاب‌دهنده لحظه‌های زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در مسائل بنیادین دین، فرهنگ و جامعه. با زبانی ساده اما پرمعنا، کوشیده‌ام تا عمق دانش، تعهد معنوی و دغدغه‌های اجتماعی‌ام را در این روایت‌ها به تصویر بکشم.

بخش اول: چیستان گندم در روستای کرمانشاه

روزگاری پیش از انقلاب، برای تبلیغ دین به منطقه‌ای در کرمانشاه اعزام شدم. شبی سرد بود و بیابان‌های اطراف روستا، حس غربت را در دلم زنده می‌کرد. مردم روستا، که با سادگی و صمیمیتشان مرا پذیرا شدند، از من خواستند تا بر منبر سخن بگویم تا صلاحیت علمی‌ام را به اثبات برسانم. اما ماجرا به همین سادگی پیش نرفت. یکی از عالمان محلی، که همه او را با احترام یاد می‌کردند، گفت: «باید امتحان بدهی!» خنده‌ام گرفت. به خود گفتم: «یا حضرت عباس! مگر اینجا حوزه علمیه است که امتحان بخواهند؟»

برای آنکه فضا را سبک کنم و اعتمادشان را جلب نمایم، تصمیم گرفتم از راهی غیرمتعارف وارد شوم. گفتم: «من رشته‌ام چیستان است! حالا که امتحان می‌خواهید، من هم شما را امتحان می‌کنم!» و سپس چیستان را طرح کردم: «این چیست که سر و تهش تیز است و وسطش ترک دارد؟» سکوت عجیبی فضا را فرا گرفت. زن و مرد، پیر و جوان، همه به فکر فرو رفتند. برخی زیر لب زمزمه می‌کردند، اما پاسخی نداشتند. سرانجام، با لبخندی گفتم: «گندم! گندم است که سر و تهش تیز و وسطش ترک دارد.» خنده‌ای بلند در جمع پیچید و یخ فضا آب شد. آن شب، نه‌تنها اعتمادشان را جلب کردم، بلکه لحظه‌ای صمیمی و به‌یادماندنی برای همه خلق شد.

این خاطره، برایم درس بزرگی بود. آموختم که در مواجهه با مخاطبان، گاه باید از روش‌های ساده اما هوشمندانه استفاده کرد تا قلب‌ها را به سوی حقیقت گشود. این تجربه، نشان‌دهنده آن است که عالم دینی باید با خلاقیت و انعطاف، پیام خود را به مخاطب برساند، حتی در دشوارترین شرایط.

بخش دوم: درس طبیعت در نانوایی سنگکی

به یاد دارم کودکی‌ام را، هنگامی که زیر نظر استادم، توحید مفضل می‌خواندم. آن روزها، آزمایشگاهی در کار نبود، اما استادم راهی یافت تا طبیعت را به ما نشان دهد. به ما گفت: «بیایید به نانوایی سنگکی برویم!» کنجکاو شدیم. در نانوایی، نور آفتاب از سوراخ‌های سقف به داخل می‌تابید و ذرات ریز گرد و غبار در پرتو نور می‌رقصیدند. استاد گفت: «ببینید! این‌همه موجودات ریز در این نور پیداست. این‌ها همه نشانه‌های خلقت‌اند.» ما، کودکان حیران، به آن ذرات خیره شده بودیم و شگفتی خلقت را در ساده‌ترین چیزها می‌دیدیم.

این تجربه، مرا به این باور رساند که علم، در دل ساده‌ترین پدیده‌ها نهفته است. استادم به من آموخت که برای شناخت حقیقت، نیازی به ابزارهای پیچیده نیست؛ کافی است چشمی بینا و دلی باز داشته باشیم تا نشانه‌های الهی را در جهان ببینیم.

بخش سوم: تأملاتی در آلودگی و حرمت

روزگاری درباره آلودگی تهران و تأثیرات آن بر سلامت مردم تأمل می‌کردم. در تهران، هر یک از ما، ناخواسته، سالانه مقدار زیادی مواد مضر مانند اورانیوم و مس را از طریق هوا و غذا به بدن خود وارد می‌کنیم. با خود می‌گفتم: «اگر سیگار کشیدن را حرام می‌دانیم، پس نفس Pulling در این هوای آلوده چه حکمی دارد؟» این سؤالم را با طنزی تلخ مطرح می‌کردم: «نفس کشیدن در تهران، گویی قتل نفس است!» آمارها نشان می‌داد که هر فرد در تهران، سالانه چندین کیلوگرم از این زباله‌های اتمی را مصرف می‌کند. بهشت زهرا پر شده و حالا سخن از گورستان‌های جدید است. این‌همه مرگ، از سکته‌های قلبی گرفته تا بیماری‌های عروقی و عصبی، نتیجه زندگی در این محیط آلوده است.

با این حال، تهران با همه مشکلاتش، ارزشی بی‌نظیر دارد. امکانات و فرصت‌هایی که در این شهر یافت می‌شود، در هیچ جای دیگر نیست. این تأملات، مرا به این نتیجه رساند که باید با نگاهی متعادل، هم مشکلات را دید و هم ارزش‌ها را قدر دانست.

بخش چهارم: فرهنگ انقباضی و تأثیرات آن

بارها درباره فرهنگ انقباضی در جوامع اسلامی سخن گفته‌ام. این فرهنگ، که در معلومات، افکار، اخلاق و عمل ما ریشه دوانده، ما را بسته و محدود کرده است. حتی موسیقی ایرانی، چه شاد و چه غمگین، رنگ و بوی انقباض دارد. روضه‌خوانی را در امامزاده صالح شمیران، که دیوارها از شدت غم اشک می‌ریختند. خواننده‌ای که ابتدا روضه‌خوان بود و سپس به مطربی روی آورد، باز هم در آوازش غمی عمیق نهفته بود. این انقباض، در همه چیز ما رخنه کرده؛ از موسیقی گرفته تا مداحی و حتی لباس‌هایی که می‌پوشیم.

با این حال، نشانه‌هایی از تغییر دیده می‌شود. موسیقی ایرانی در خارج از کشور، تحت تأثیر فرهنگ جهانی، شادتر شده است. این تحول، نتیجه ارتباطات غیرملموس جهانی است که به ما می‌آموزد چگونه از انقباض به سوی انبساط حرکت کنیم.

بخش پنجم: فلسفه و ضرورت اجتماعی بودن

همیشه بر این باور بوده‌ام که فلسفه باید اجتماعی باشد. فیلسوفی که برای جامعه نیاندیشد، به ذهن‌گرایی بی‌ثمر گرفتار شده است. ابن‌سینا می‌گفت که خواندن شعر و رمان برای فیلسوف مضر است، زیرا عقل را به سوی عواطف می‌برد و از منطق دور می‌کند. من نیز بر این باورم که فلسفه باید منطقی و کاربردی باشد. متأسفانه، پس از انقلاب، رشد فلسفی چندانی نداشته‌ایم. این انقباض فکری، به خشونت و دگماتیسم در جامعه منجر شده و بزرگ‌ترین معضل ما، گریز جوانان از این فضای بسته است.

ما باید جامعه را باز کنیم. اگر به حصار انقباض گرفتار شویم، محکوم به شکست خواهیم بود. این هشدار، از عمق قلبم برمی‌خیزد، زیرا آینده جامعه ما به باز شدن و پویایی وابسته است.

بخش ششم: لباس مشکی و فرهنگ انقباضی

بارها درباره لباس مشکی و سورمه‌ای سخن گفته‌ام. این رنگ‌ها، که در جامعه ما رواج یافته‌اند، نتیجه انقباض فرهنگی و محدودیت‌های اقتصادی است. در روایات آمده که لباس مشکی کراهت دارد، زیرا مرده باید با شفافیت و شادابی روبرو شود. کفن سفید، نماد این شادابی است. اما ما، به دلیل فقر یا عادت، گاه یک لباس را هم برای عزا و هم برای عروسی به کار می‌بریم و می‌گوییم: «مشکی لباس عشق است!» این سخن، تنها توجیهی است برای پنهان کردن محدودیت‌ها.

این تأملات، مرا به این باور رساند که فرهنگ ما باید به سوی شفافیت و شادابی حرکت کند. ما باید از انقباض به انبساط برسیم تا جامعه‌ای پویا و زنده داشته باشیم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی هستند از زندگی و تأملاتم در مسیر خدمت به دین و جامعه. از چیستان گندم در روستای کرمانشاه تا درس طبیعت در نانوایی سنگکی، از نقد آلودگی تهران تا هشدار درباره فرهنگ انقباضی، هر یک از این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسائل بنیادین. من کوشیده‌ام تا با نگاهی باز و عقلانی، راه‌هایی برای اصلاح فرهنگ و جامعه نشان دهم. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب‌دهنده تجربه‌های شخصی من، بلکه پیامی هستند برای نسل‌های آینده: که باید با گشایش فکری و فرهنگی، به سوی جامعه‌ای پویا و متعادل حرکت کنیم.