متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 673

مقدمه

سال‌ها پیش، در محضر عالمان و در خلال درس‌گفتارهایم، خاطراتی از زندگی و تأملاتم در حوزه حکمت و علوم اسلامی شکل گرفت که گویی هر یک، دریچه‌ای به سوی فهم عمیق‌تر از حقیقت و معرفت می‌گشود. این خاطرات، که گاه در میان بحث‌های علمی به‌صورت گذرا بیان شده‌اند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌گونه‌ای منظم و با تأمل بیشتر بازگو شوند. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم شما را به دنیای تجربیاتم، از اشتیاق به حکمت تا نقد عجله در تولید علمی و تأمل در زندگی عالمان بزرگ، دعوت کنم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده عمق دانش و تعهد معنوی‌ام به علم و دین است، بلکه تلاشی است برای به تصویر کشیدن چالش‌ها و زیبایی‌های مسیر معرفت.

بخش اول: اشتیاق به حکمت و محدودیت‌های معرفتی

خاطره‌ای از التماس یک عالم سالخورده

روزی در محضر یکی از عالمان برجسته بودم. پیرمردی با محاسن سفید و بلند، که نجابت از چهره‌اش می‌بارید، با اصرار و التماس به آن عالم گفت: «می‌خواهم بیایم و حکمت بخوانم. اشتباه کردم که در جوانی این علم را نخواندم. حالا اجازه دهید خدمت شما حکمت بیاموزم.» آن عالم، با تواضعی که نشان از عمق معرفتش داشت، پاسخ داد: «اختیار دارید، حاج‌آقا. شما استاد ما هستید، شما بزرگوارید.» اما عالم سالخورده همچنان اصرار می‌کرد، گویی بار سنگین پشیمانی از فرصت‌های ازدست‌رفته بر دوشش سنگینی می‌کرد.

من که شاهد این صحنه بودم، دلم به حال آن پیرمرد سوخت. به استاد گفتم: «چرا او را راه ندادید؟ آمده بود تا راهی برای اصلاح خود بیابد.» اما پاسخ استاد مرا به تأمل واداشت. او گفت: «این عالم حالا ذائقه‌اش به حکمت شیرین شده. ذهنش اما بسته است و ظرفیت پذیرش درس‌های جدید را ندارد. اگر بیاید و با چند بحث فلسفی روبه‌رو شود، ممکن است به دینش تردید کند و جبهه بگیرد. بگذار با همین شیرینی که در دلش افتاده، از دنیا برود.» این پاسخ، هرچند در لحظه برایم سخت بود، اما مرا به فکر فرو برد که حکمت، با همه زیبایی‌اش، نیازمند آمادگی ذهنی است که در هر سنی به دست نمی‌آید.

نقد مقاومت در برابر گفت‌وگوی فلسفی

آن عالم سالخورده، اگر با نقدهای فلسفی روبه‌رو می‌شد، شاید به جای پذیرش، اتهام سفسطه‌گری می‌زد. در بحث‌هایم با برخی عالمان، وقتی می‌گفتم: «نه کتاب‌ها کهنه شده‌اند و نه زمانشان گذشته، بلکه هر دو با هم منسوخ شده‌اند»، پاسخ می‌شنیدم: «این سفسطه است!» گویی ذهنشان چنان شکل گرفته بود که هر استدلالی خلاف میلشان را سفسطه می‌خواندند. این مقاومت، چالشی است که گفت‌وگوی فلسفی را دشوار می‌کند. حکمت، علمی است که صبر و گشودگی می‌طلبد، وگرنه به جای روشنی، تاریکی می‌آفریند.

بخش دوم: تعجیل، آفت تولید علمی

خاطره‌ای از تندخوانی قرآن در کودکی

در کودکی، روزهایی بود که همه هم‌وغممان «تمام کردن» بود. قرآن را در یازده ساعت و خرده‌ای ختم می‌کردیم، آن هم با سرعتی که گویی آیات را نه می‌خواندیم، بلکه از رویشان می‌پریدیم. در مراسم عزا، هفتاد تا هشتاد حزب پیش رویمان می‌گذاشتند و ما چنان تند می‌خواندیم که جابجا کردن صفحات، وقت بیشتری از خود قرائت می‌گرفت. مردم به جای تأمل در آیات، به ما نگاه می‌کردند که چه‌سان این‌گونه تند می‌خوانیم. اما این سرعت، فک و ذهن را خسته می‌کرد. قرائت که باید با تأمل و حضور قلب باشد، به عادتی مکانیکی بدل شده بود.

رقابت در تندخوانی با استاد

استادی داشتم که در تندخوانی قرآن، بی‌نظیر بود. ما شاگردان، هرچه تلاش می‌کردیم، به پایش نمی‌رسیدیم. گاهی با طنز به ما می‌گفت: «این‌قدر به خودت فشار نیاور! یک ورق درمیان بزن، راحت‌تر است!» اما حتی با این ترفند هم نمی‌توانستیم از او پیشی بگیریم. او چند هزار ختم قرآن کرده بود، اما این همه ختم، چه سود؟ تعجیل، گویی آفتی بود که نه‌تنها در قرائت، بلکه در تولید علمی عالمان نیز رخنه کرده بود.

نقد تعجیل در آثار علمی

تعجیل، صفتی مذموم است که در میان بسیاری از عالمان، از فلسفه تا فقه، دیده می‌شود. گویی همه می‌خواهند کار را «تمام کنند». مانند غذایی که بدون جویدن بلعیده شود، آثار علمی که با عجله نوشته شوند، ناپخته می‌مانند. عالمان ما، از بس مظلوم و بی‌پناه بودند، از جان و سلامتشان مایه گذاشتند تا کارهایشان را به پایان برسانند، اما بسیاری اوقات، این عجله به جای کمال، به نقص منجر شد.

بخش سوم: شناخت عالمان و تاریخ علم

ضرورت روان‌شناسی علمی در حوزه‌ها

همیشه این دغدغه را داشتم که حوزه‌های علمیه باید هویت علمی خود را بازیابند. یکی از راه‌هایش، به کار گرفتن روان‌شناسی علمی است تا رفتار و شرایط عالمان را تحلیل کنیم. باید بدانیم هر عالم در چه شرایطی سخن گفته، با چه فکری، در چه زمانی و مکانی. بدون این شناخت، تاریخ علم اسلامی ناقص می‌ماند. عالمان ما، بسیاری‌شان نوابغی بودند که در تنهایی و مظلومیت، برای معرفت کوشیدند، اما عجله و فشارهای زندگی، گاه آثارشان را ناکامل گذاشت.

شیخ اشراق، نابغه‌ای ناتمام

شیخ اشراق، شهاب‌الدین سهروردی، را همیشه ستوده‌ام. او نابغه‌ای بی‌نظیر بود که در جوانی، حدود سی و چند سالگی، به شهادت رسید. اگر عمری طولانی‌تر داشت، شاید چنان آثاری خلق می‌کرد که نامی از دیگران، حتی ملاصدرا، در تاریخ نمی‌ماند. اما عجله‌ای که از آگاهی به شهادت قریب‌الوقوعش ناشی می‌شد، به اشتباهاتی در آثارش انجامید. با این حال، احترام به او ایجاب می‌کند که بیش از نقد، از نبوغش سخن بگوییم.

ملاصدرا و شرایط زندگی

در مقایسه با شیخ اشراق، ملاصدرا را به طنز می‌گویم که در «نمد» گرفتار بود، نه شهادت. این شرایط دشوار زندگی، او را از مرگ زودهنگام نجات داد، اما آثارش نیز از عجله و فشارهای زمانه بی‌نصیب نماند. اگر شیخ اشراق عمری طولانی‌تر داشت، شاید ملاصدرا تنها شاگردی می‌شد که در پی او می‌دوید.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که ریشه در درس‌گفتارهایم دارند، تلاشی است برای بازتاب تجربه‌ها و تأملاتم در مسیر حکمت و معرفت. از اشتیاق عالمان به حکمت تا آفت تعجیل در تولید علمی، و از مظلومیت عالمان تا ضرورت شناخت دقیق تاریخ علم، هر خاطره دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق‌تر. حوزه‌های علمیه، اگر بخواهند هویت علمی خود را بازیابند، باید عالمان را در بستر تاریخی و روانی‌شان بشناسند، از تعجیل بپرهیزند و با تأمل، به سوی خلق آثاری ماندگار گام بردارند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در زندگی عالمان و بازسازی نظام علمی حوزه‌ها برای جهانی که تشنه معرفت است.