متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 678

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تجربیاتم اشاره کرده‌ام که شاید گذرا به نظر آیند، اما در دل خود، جهانی از معنا و درس دارند. این خاطرات، که اکنون پیش روی شماست، روایت‌هایی است که از عمق جان و تجربه‌های زیسته‌ام برمی‌خیزد. هر یک از این گفتارها، گویی دریچه‌ای است به سوی تأمل در حقیقت علم، معنویت، و نقش عالمان در جامعه. من، محمدرضا نکونام، این روایت‌ها را با شما به اشتراک می‌گذارم، نه از سر خودستایی، بلکه با امید به اینکه کلامی، اندیشه‌ای، یا لحظه‌ای از این خاطرات، راهگشای شما در مسیر معرفت و عمل باشد. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای بازتاب عمق دانش، تعهد معنوی، و تأثیرگذاری فرهنگی و اجتماعی که در مسیر زندگی‌ام تجربه کرده‌ام.

بخش اول: از تلاش عالمان تا نقد خودبرتربینی

در محضر عالمان بزرگ، از نزدیک شاهد زحمات بی‌وقفه‌شان بودم. این بندگان خدا، با تمام وجود برای حفظ و ترویج معارف دینی تلاش می‌کردند. چه شب‌هایی که تا سحر به مطالعه و تدریس مشغول بودند و چه روزهایی که در راه هدایت خلق، از خود گذشتند. اما دریغ که بسیاری از این بزرگان، امروز در میان ما نیستند. قلبم برایشان می‌سوزد، نه از سر ترحم، بلکه از این بابت که جامعه ما قدر این گوهرهای نایاب را به‌درستی نشناخت.

یکی از این عالمان، که نامش در دلم حک شده، همیشه می‌گفت: «هر کس ادعای اعلمیت کرد، بدانید خطا کرده است.» این کلام، مانند ناقوسی در گوشم طنین‌انداز است. ادعای برتری در علم، گویی پرده‌ای است که خداوند بر چهره مدعی می‌کشد. تواضع، آن گوهر نایاب علم دینی است که عالم را از خودستایی بازمی‌دارد. این عالم بزرگ، با همه کمالات علمی و اخلاقی‌اش، چنان متواضع بود که گویی هیچ ادعایی ندارد. اگر چنین شخصیتی در دیار فرنگ بود، شاید مجسمه‌اش را می‌ساختند و نامش را در تاریخ علم جاودانه می‌کردند. اما ما، چه بسیار از این مغزهای درخشان داشتیم که به هدر رفتند.

روزی با یکی از این عالمان گرانقدر، در راه خانه‌ام هم‌قدم شدم. به او گفتم: «حاج آقا، پس از درگذشت آن عالم بزرگ، شما تنها امید مایید.» او با لبخندی پرمعنا پاسخ داد: «ما فقط تلاش می‌کنیم، اما حقیقت این است که شاگردان، عالمان را بزرگ می‌کنند.» این سخن، مرا به فکر فرو برد. گاهی شهرت یک عالم، نه فقط از علم او، بلکه از همت شاگردانی است که کلامش را به گوش دیگران می‌رسانند. این تعامل استاد و شاگرد، گویی روح علم دینی است که آن را زنده نگه می‌دارد.

اما چه حیف که ما، گاه این سرمایه‌های عظیم را نفله کردیم. خاک ایران، زرخیر است و استعدادهایش، اگر مجال یابند، می‌توانند جهانی را متحول کنند. در سال‌های پس از انقلاب، وقتی اندک تشویقی به مردم شد، ناگهان پیشرفت‌هایی چون انرژی هسته‌ای پدید آمد. این همان مردمی بودند که روزگاری حتی ساده‌ترین امور را به سختی انجام می‌دادند. این خاک، گویی بال‌های نهانی دارد که اگر رها شود، مردمانش را به آسمان‌ها می‌برد.

نقدی بر علم دینی

اما آنچه قلبم را به درد می‌آورد، این است که چرا علم دینی ما، آن‌گونه که علوم تجربی در دانشگاه‌ها رشد کرده، شکوفا نشده است؟ مکتب اهل بیت علیهم‌السلام، این گنجینه بی‌پایان، باید در حوزه‌های علمیه بال بگشاید، اما چرا این‌گونه نیست؟ گاه می‌ترسم که رشد علوم تجربی، دین را از ما بگیرد و بگوید: «ما به دین نیازی نداریم.» اینجاست که باید به خود آییم و مکتب اهل بیت را چنان در حوزه‌ها زنده کنیم که همپای علوم روز پیش رود. اگر قرار است چیزی بجنبانیم، باید در همین خاک باشد، نه در خیالات دور و دراز.

سادگی در تدریس و عمق در معرفت

یکی از عالمان بزرگ را که کتاب پیچیده‌ای چون «اسفار» را چنان ساده تدریس می‌کرد که گویی «موش و گربه» می‌خواند. این هنر، تنها از کسی برمی‌آید که علم را نه در لفظ، بلکه در جانش هضم کرده باشد. او با قدم‌هایی آرام در کلاس راه می‌رفت و عبارات دشوار فلسفی را چنان روان بیان می‌کرد که هر شنونده‌ای را مجذوب خود می‌ساخت. این سادگی، نشانه عمق معرفت او بود، گویی حقیقت را نه در پیچیدگی، بلکه در روشنی می‌دید.

و چه زیبا گفت خداوند در قرآن کریم:
إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ
(سوره نحل، آیه 120) به معنای «به‌راستی ابراهیم خود به‌تنهایی امتی بود فرمان‌بر برای خدا». هر یک از این عالمان، گویی امتی بودند که با علم و عملشان، جامعه را هدایت می‌کردند. اما افسوس که ما، گاه این امت‌های یگانه را به دست فراموشی سپردیم.

بخش دوم: خودشناسی و پرهیز از خودفریبی

همیشه به خودم می‌گفتم: انسان باید با خودش خلوت کند و کلاه خود را قاضی کند. تو کیستی؟ چه توانی داری؟ اگر بتوانی ماست را قاچ کنی یا خیاری را تا کنی، همین کافی است! اما ادعاهای بزرگ، مانند «جامع‌المنقول» یا «جامع‌المنقل»، اگر با عمل همراه نباشد، جز خیال‌پردازی نیست. علم، آن است که به کار آید، نه آنکه در ذهن انباشته شود و باری بر دوش انسان گردد.

گاه انسان چنان در خیالات خود غرق می‌شود که از خودش راضی می‌گردد، بدون آنکه قدمی در راه رشد بردارد. این خودفریبی، بزرگ‌ترین مانع پیشرفت است. یکی از عالمان را که در حاشیه‌نویسی کتاب‌ها غرق بود. با لذت تمام، قلم به دست می‌گرفت و حاشیه می‌زد. یک بار به او گفتم: «این کار تو، مرا به یاد بچه‌هایی می‌اندازد که با زرورق شکلات بازی می‌کردند!» او خندید، اما این سادگی و اخلاصش بود که قلبم را برد. انسان باید آنچه در ذهن دارد را دور ریزد، اگر با عمل همراه نباشد. علم واقعی، آن است که به کار آید، نه آنکه در انبار ذهن خاک بخورد.

عمل در برابر خیال

انسان باید بنشیند و با خودش حساب کند: چه کاری از او برمی‌آید؟ اگر حتی توانایی ساده‌ای مانند تأمین معاش خانواده را ندارد، ادعای علم و کمال چه سودی دارد؟ این خودفریبی است که انسان را از رشد بازمی‌دارد. می‌گفتم: «اگر رستم هستی، اما اسلحه نداری، باز هم رستم هستی!» اما این رستم بودن، باید در عمل نمود یابد. شیر، اگرچه پیر باشد، باز شیر است؛ اما پری که شیر نیست، هرگز شیر نخواهد شد.

بخش سوم: عالمان انقلابی و نقش قرآن

عالمان انقلابی‌ای که با تمام وجود برای دین و انقلاب تلاش کردند. خوشا به حالشان که از عوارض دنیوی رها شدند. یکی از این عالمان، چنان منظم بود که تمام منبرهایش را از پیش حفظ کرده بود. دفترچه‌ای داشت که برای هر شهر، سخنانش را مرتب کرده بود. حتی می‌دانست کجا داد بزند و کجا آرام سخن بگوید! من اما، منبرهایم را با قرآن آغاز می‌کردم. یک آیه می‌خواندم و هرچه به ذهنم می‌آمد، همان را می‌گفتم. این تفاوت، نه از سر برتری، بلکه از دو راه مختلف در تبلیغ دین بود.

قرآن، همیشه همراه من بود. هر جا می‌رفتم، آن را با خود داشتم، گویی محور تمام زندگی‌ام بود. می‌گفتم: خدا را نباید با تصورات نادرست شناخت. او فراتر از ذهن ماست. ما، پس از او ظهور می‌یابیم، و این اسما و صفات اوست که در ما تجلی می‌یابد. این شناخت، مرا به سوی تواضع و فروتنی هدایت کرد، که خدا را نه در خیالات، بلکه در حقیقت باید جست.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی از زندگی و تأملات من است که در آن، از عالمان بزرگ، نقدهای سازنده، و ضرورت خودشناسی سخن گفته‌ام. هر یک از این خاطرات، گویی آینه‌ای است که حقیقت علم، دین، و انسانیت را نشان می‌دهد. از عمق جان آرزو دارم که این کلام، راهی به سوی تأمل و عمل در زندگی شما بگشاید. باشد که با تواضع، خودشناسی، و تکیه بر قرآن، راه حقیقت را بپوییم و از خودفریبی و خیالات دور شویم.