متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 683

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فراخور موضوع، خاطراتی از روزگار طلبگی و زندگی‌ام بازگو می‌کردم. این خاطرات، که گاه به‌صورت گذرا در میان درس‌ها بیان شده‌اند، روایت‌هایی هستند از تجربه‌های زیسته‌ام در حوزه‌های علمیه، تأملات عرفانی و گفت‌وگوهای صمیمی با مردمان این دیار. هر یک از این روایت‌ها، چون آیینه‌ای است که گوشه‌ای از حیات علمی، معنوی و اجتماعی‌ام را بازتاب می‌دهد. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم این خاطرات را با زبانی زنده و صمیمی، گویی که در محضر شما سخن می‌گویم، بازگو کنم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب‌دهنده زندگی من، بلکه آیینه‌ای از فرهنگ، طنز و حکمت جاری در حوزه‌های علمیه و جامعه آن روزگار است.

بخش اول: شب عید الزهراء در فیضیه

رویداد طنزآمیز در مدرسه فیضیه

شبی در ایام عید الزهراء، در مدرسه فیضیه، که قلب تپنده حوزه علمیه قم بود، اتفاقی رخ داد که هنوز چون تصویری زنده در ذهنم نقش بسته است. گروهی از طلاب، به شوخی یا شاید از سر شیطنت، الاغی را به صحن فیضیه آوردند. غلغله‌ای به پا شد! طلاب، که گاه در میان جدیت درس و بحث به دنبال لحظه‌ای تفریح بودند، دور آن حیوان جمع شدند و فضایی پر از خنده و شادی شکل گرفت. این صحنه، گویی لحظه‌ای بود که جدیت طلبگی جای خود را به صمیمیت و سادگی داد.

این خاطره، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره‌ای گذرا کرده‌ام، بیش از یک شوخی ساده بود. فیضیه، با آن فضای مقدس و علمی، گاه میزبان چنین لحظات شادی می‌شد که طلاب را به هم نزدیک‌تر می‌کرد. این رویداد، به من آموخت که حتی در محیط‌های جدی، طنز و شادی می‌تواند پلی باشد برای تقویت روحیه و همدلی.

تقلید صدای الاغ و خنده عالم

در همان شب عید الزهراء، طلبه‌ای جوان و زبل، که از فرزندان یکی از عالمان بود، در حجره‌ای نزدیک صحن فیضیه، شروع به تقلید صدای الاغ کرد. صدایش چنان طبیعی بود که گویی صد الاغ را در یک صدا جمع کرده بود! پس از پایان نماز جماعت، وقتی عالم برجسته‌ای سلام نماز را داد، این جوان شروع به عَرّه کشیدن کرد. همه، از طلاب ساده تا عالمان بزرگ، از شدت خنده از خود بی‌خود شدند. حتی آن عالم، که به ندرت لبخندی بر لبش می‌نشست، آن شب نتوانست جلوی خنده‌اش را بگیرد.

این لحظه، برای من نه‌تنها خنده‌آور بود، بلکه درس بزرگی داشت. آن عالم، با خنده‌اش، نشان داد که بزرگی در علم و تقوا، مانع از لذت بردن از سادگی‌های زندگی نیست. این خاطره، گویی مرا به یاد این سخن انداخت که انسان، حتی در اوج مقامات علمی، باید قلبش را برای شادی‌های ساده باز نگه دارد.

تأمل در مفهوم حیوان ناطق

در همان ماجرا، وقتی صدای الاغ‌مانند آن طلبه همه را به خنده واداشت، سؤالی در ذهنم جرقه زد: این «حیوان ناطق» که در فلسفه از آن سخن می‌گوییم، چیست؟ آیا انسان، با این همه عقل و تکلم، گاه به سادگی حیوانی شاد و بی‌آلایش نمی‌شود؟ این پرسش، مرا به تأمل در تعریف انسان در فلسفه اسلامی برد، که او را موجودی دارای عقل و توانایی تکلم می‌دانند.

این سؤال، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، مرا به عمق فلسفه اسلامی برد. انسان، با همه عقل و شعورش، گاه در سادگی و خنده، به حقیقت وجودش نزدیک‌تر می‌شود. این تأمل، مرا به یاد این سخن مولانا انداخت که «از جمادی مردم و نامی شدم»، گویی انسان در این چرخه حیات، میان سادگی و حکمت در نوسان است.

نقدی بر فلسفه ملاصدرا

در خلال این تأملات، گاه به مسائل فلسفی ملاصدرا نیز فکر می‌کردم. دیدگاه‌های او، هرچند عمیق و بدیع، گاه مشکلاتی دارند که ذهن مرا به خود مشغول می‌کرد. در درس‌گفتارهایم، به این مشکلات اشاره کرده‌ام و گفته‌ام که این مسائل نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند.

این نقد، نه از سر انکار، بلکه از سر تعهد به حقیقت بود. ملاصدرا، با همه عظمتش، راهی گشوده که نیاز به بازنگری و تکمیل دارد. این تأمل، مرا به یاد این سخن انداخت که علم، چون دریایی است که هرچه در آن پیش می‌رویم، عمقش بیشتر نمایان می‌شود.

بخش دوم: سفری به شمال و درس‌هایی از طبیعت

دیوار مرطوب و گفت‌وگو با صاحب‌خانه

سفری به شمال داشتم. در آن دیار سرسبز، چشمم به دیواری افتاد که آب از آن شرشر می‌ریخت. گل‌هایی زیبا در طبقه بالا کاشته شده بودند، اما آب از دیوار به پایین سرازیر بود. نگران شدم که این رطوبت، دیوار را خراب کند. ایستادم و با دقت نگاه کردم. صاحب‌خانه، پیرمردی نجیب و باادب، آمد و مرا دید. پرسیدم: «آقا، این همه آب، دیوار را خراب نمی‌کند؟» او با لبخندی آرام گفت: «سلام حاج آقا، ما حدیث می‌خوانیم که مَنِ ابْتَدَعَ بِالْکَلَامِ قَبْلَ السَّلَامِ فَلَا تُجِیبُوهُ (هرکس پیش از سلام سخن آغاز کند، پاسخش ندهید).» سپس توضیح داد که این دیوارها از سیمان و ماسه‌اند و آب، نه‌تنها آن‌ها را خراب نمی‌کند، بلکه محکم‌ترشان می‌کند.

این گفت‌وگو، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، مرا به شگفتی واداشت. آن پیرمرد، با سادگی و ادبش، درس بزرگی به من داد: اینکه گاهی پاسخ‌های ساده مردمان عادی، عمیق‌تر از کتاب‌های قطور است. این تجربه، مرا به یاد این سخن انداخت که حکمت، گاه در سادگی نهفته است.

تشبیه طبیعت به تحول انسان

آن گفت‌وگو مرا به تأمل واداشت. به صاحب‌خانه گفتم: «اگر خاک دیوار را با سیمان عوض کنی و آب بریزی، خار هم سبز می‌شود.» این سخن، گویی جرقه‌ای بود برای تأمل در تحول انسان. اگر ماهیت انسان را با معرفت و عمل صالح آمیخته کنیم، گویی خاری به گلی خوشبو بدل می‌شود.

این تأمل، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، مرا به یاد شعر حافظ انداخت: «مس جان مرا به نظر کیمیا کنی.» انسان، با هدایت الهی و تلاش خویش، می‌تواند از مس به کیمیا بدل شود. این تشبیه، نشان می‌دهد که تحول معنوی، در بستر طبیعت و تلاش انسانی رخ می‌دهد، نه با اعجاز صرف.

بخش سوم: قلیان، آزمایشگاهی برای تأمل

خاطره‌ای از قلیان و زیبایی‌های ساده

گاه، برای رفع خستگی درس و بحث، به قلیان پناه می‌بردم. نه دودش، که صدای آب و آتشش مرا به خود می‌کشید. دو قلیان عتیقه داشتم، گران‌قیمت و زیبا، اما نمی‌دانستم چگونه از دستشان خلاص شوم! به طنز به خودم می‌گفتم: «کاش دو نفر پیدا شوند که این‌ها را به آن‌ها قالب کنم!»

این خاطره، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، برایم بیش از یک شوخی بود. قلیان، با آن صدای آرامش‌بخش، گویی آزمایشگاهی بود که مرا به تأمل در طبیعت و زیبایی‌های ساده زندگی وامی‌داشت. این تجربه، مرا به یاد این سخن انداخت که حکمت، گاه در ساده‌ترین چیزها نهفته است.

بخش چهارم: عبادت در خلوت و نقد ریا

سجاده، چون ناموس

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: سجاده‌تان را چون ناموس‌تان نگه دارید. عبادت در خلوت، که جز خدا شاهدش نباشد، ارزشی بی‌مانند دارد. سجاده‌ای که به نمایش گذاشته شود، گویی از قداستش کاسته می‌شود.

این سخن، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، ریشه در عرفان اسلامی دارد. عبادت، چون گوهری است که در خلوت می‌درخشد. این باور، مرا به یاد این سخن انداخت که «خداوند در نهان، نهان را می‌بیند.»

نقد نمایش عبادت

گاه از کسانی انتقاد می‌کردم که عبادتشان را به نمایش می‌گذارند. این کار، گویی چون بی‌غیرتی است که در فرهنگ ما نکوهیده است. کسی که سجاده‌اش را به رخ می‌کشد، گویی خدا را ابزار خود کرده است.

این نقد، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، از عمق قلبم برمی‌خاست. ریا، چون سمی است که اخلاص را نابود می‌کند. این باور، مرا به یاد این آیه انداخت: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (قرآن کریم، سوره بینه، آیه ۵)؛ «و به آنان فرمان داده نشد جز اینکه خدا را با اخلاص کامل پرستش کنند.»

خاطره‌ای از عالم فروتن

عالمی را که سال‌ها مکاسب تدریس می‌کرد. او، با همه دانشش، از تدریس درس خارج پرهیز داشت، چون خود را در آن مقام نمی‌دید. به او گفتم: «چرا این همه به مکاسب چسبیده‌ای؟» خندید و گفت: «من بیش از این توان ندارم.»

این عالم، که گاه در درس‌گفتارهایم از او یاد کرده‌ام، برایم نمونه‌ای از فروتنی بود. او، با خودآگاهی، نشان داد که علم، وقتی با تواضع همراه شود، به نور بدل می‌شود. این خاطره، مرا به یاد این سخن انداخت که «هر که خود را شناخت، خدا را شناخت.»

نقد شهوت درس خارج

آن عالم، گاه از کسانی انتقاد می‌کرد که از سر هوس، به دنبال درس خارج یا ادعای اعلمیت بودند. می‌گفت: «بعضی‌ها شهوت درس خارج گفتن دارند، اما شایستگی‌اش را ندارند.»

این سخن، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، هشداری بود به ما طلاب. علم دینی، وقتی از اخلاص و شایستگی خالی شود، به ابزاری برای خودنمایی بدل می‌شود. این تأمل، مرا به یاد این سخن انداخت که علم، چون شمشیری است که در دست عالم عادل، عدالت می‌آفریند و در دست نادان، ظلم.

نقد مقدس‌نمایی

آن عالم، با همه تقدسی که داشت، از مقدس‌نمایی دیگران انتقاد می‌کرد. به او گفتم: «تو خودت مقدس هستی، چرا از مقدس‌ها بد می‌گویی؟» خندید و گفت: «من به خودم یقین دارم، اما از دروغ دیگران می‌ترسم.»

این گفت‌وگو، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، مرا به تأمل در اخلاص واداشت. مقدس‌نمایی، گویی نقابی است که حقیقت را پنهان می‌کند. این باور، مرا به یاد این سخن انداخت که «خداوند قلب‌ها را می‌بیند، نه ظاهرها را.»

تأمل در خودسازی

گاه به شاگردانم می‌گفتم: علم را برای خدا بیاموزید، نه برای خود. ما گاه چنان درگیر خودمان هستیم که تیشه به ریشه خود می‌زنیم. اما اگر کاری برای خدا کنیم، حتی اگر به ضررمان باشد، ارزشمند است.

این سخن، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، ریشه در باورم به اخلاص داشت. علم، وقتی برای خود باشد، چون باری است که انسان را زمین‌گیر می‌کند. اما وقتی برای خدا باشد، چون بال پروازی است که او را به سوی آسمان می‌برد.

ایثار و شهادت

از ایثارگران و شهدا سخن می‌گفتم. آن‌ها، که جانشان را در راه خدا دادند، عقل مادی را کنار گذاشتند و برای خدا عمل کردند. این کار، گویی خلاف عقل مادی است، اما در حقیقت، اوج حکمت است.

این تأمل، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، مرا به یاد این آیه انداخت: وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۹)؛ «و هرگز گمان مبرید که کسانی که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده‌اند، بلکه زنده‌اند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند.»

علم و معنویت

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: علم بدون معنویت، چون جسمی بی‌روح است. عالمانی بودند که با همه دانششان، معنویت را سرلوحه کارشان قرار دادند و این، راز موفقیتشان بود.

این باور، که گاه در درس‌گفتارهایم به آن اشاره کرده‌ام، ریشه در سنت دینی‌ام داشت. علم، وقتی با معنویت آمیخته شود، چون نوری است که راه انسان را روشن می‌کند. این تأمل، مرا به یاد این سخن انداخت که «علم بی‌عمل، چون درختی بی‌میوه است.»

جمع‌بندی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، گویی تکه‌هایی از یک آیینه شکسته‌اند که هر یک، گوشه‌ای از زندگی، باورها و تأملاتم را نشان می‌دهند. از طنزهای فیضیه تا درس‌های طبیعت در شمال، از زیبایی قلیان تا قداست سجاده، هر خاطره، دریچه‌ای است به سوی حکمت و معرفت. این روایت‌ها، نه‌تنها بازتاب‌دهنده زندگی من، بلکه آیینه‌ای از فرهنگ و روحیه حوزه‌های علمیه و جامعه آن روزگار است. امیدوارم این «گفتگوهای صمیمی»، شما را به تأمل در علم، معنویت و زندگی دعوت کند، چنان‌که مرا به این تأمل واداشت.