متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 693

مقدمه

روزگاری، هنگامی که پا به عرصه زندگی و تجربه‌های نو گذاشتم، هر لحظه برایم دریچه‌ای به سوی جهانی ناشناخته بود. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده‌اند، شرحی هستند از زیستن در مسیری پر از تأملات عرفانی، معنوی، و علمی. در این مجموعه، که با نام «گفتگوهای صمیمی» شناخته می‌شود، می‌کوشم شما را به دنیای تجربه‌هایم ببرم؛ جایی که هر رویداد، هرچند ساده، درس‌هایی عمیق از خودشناسی، تعهد معنوی، و پیوند با حقیقت به همراه دارد. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب زندگی شخصی من، بلکه آیینه‌ای از عمق معرفت و تأملات عرفانی است که در مسیر علم و سلوک به دست آمده‌اند.

بخش اول: ورود به قم و تازگی تجربه‌ها

تجربه کودکی در قم

در کودکی، هنگامی که برای نخستین بار به قم آمدم، همه‌چیز برایم تازگی داشت. تربیت من، مانند زنی ساده و بی‌آلایش در شعر سعدی، به دور از پیچیدگی‌های زندگی شهری بود. اما قم، با فضای پویا و متنوعش، جهانی دیگر پیش رویم گشود. این شهر، با مردمان و آدابش، مرا به سوی تجربه‌هایی جدید کشاند. تفاوت‌های فرهنگی و تربیتی که در این شهر دیدم، مرا به تأمل در خویشتن واداشت و نشانم داد که هر محیطی می‌تواند انسان را به بازنگری در باورها و رفتارهایش دعوت کند.

برنامه روزانه طلاب و تفاوت سبک‌ها

روزی با طلبه‌ای گفت‌وگو می‌کردم که برنامه روزانه‌اش را چنین شرح داد: صبح درس می‌خواند، سپس به نماز جماعت می‌رود، ناهار می‌خورد، دوباره درس و مباحثه‌ای دیگر دارد، و باز به نماز جماعت می‌رود و به خانه بازمی‌گردد. او روزی دو درس و سه نوبت نماز جماعت داشت. اما من، در آن روزگار، چهارده درس می‌خواندم و فرصتی برای نماز جماعت نمی‌یافتم. در بیست‌وچهار ساعت شبانه‌روز، شاید نیم ساعت هم برای خواب یا کارهای دیگر نبود. این تفاوت در سبک زندگی، مرا به فکر فرو برد که هر کس بر اساس ظرفیت و اولویت‌هایش، مسیری متفاوت در علم‌آموزی و عبادت برمی‌گزیند.

ترس کودکی در مسجد امام حسن

در کودکی، روزی به مسجد امام حسن (ع) در قم رفتم. عالمی بزرگ، که خدا رحمتش کند، در حال اقامه نماز بود. ناگهان، ترسی عجیب وجودم را فرا گرفت. در میانه صحن مسجد، چنان هراسان شدم که بی‌اختیار به سوی در خروجی دویدم. نماز به هم خورده بود و من، از شدت ترس، دیگر پایم را در آن مسجد نگذاشتم. حتی سال‌ها بعد، جز چند بار برای مراسم خاص، جرأت ورود به آن مکان را نیافتم. این تجربه، نشانم داد که ترس‌های کودکی می‌توانند اثری ماندگار بر رفتارهای آینده بگذارند.

چالش حضور در نماز جماعت

چند سال پیش، دعوت شدم تا در نماز جماعت شرکت کنم. مدتی تحمل کردم، اما حضور در آن فضا برایم دشوار بود. سرانجام، با بهانه‌ای از آن کناره گرفتم. به همراهانم گفتم: «شما مرا از مسیر خودم دور کردید. نام مسجد که می‌آید، یاد مساجدی می‌افتم که در کودکی به آن‌ها می‌رفتم، اما حالا، این تجربه‌ها ذهنم را به سوی دشواری و آزار می‌برند.» این تجربه به من آموخت که برخی اعمال، هرچند ارزشمند، با مزاج و روحیات هر فرد سازگار نیستند.

تغییر تصور از مسجد

در کودکی، مسجد برایم یادآور لحظات شیرین و ساده بود، اما تجربه‌های بعدی، این تصور را دگرگون کرد. مساجد دیگر برایم نه‌تنها مکانی برای آرامش، بلکه گاهی آزاردهنده شدند. این تغییر، مرا به این باور رساند که تجربه‌های منفی می‌توانند نگرش‌های دینی را تحت تأثیر قرار دهند. به همین دلیل، باید با دقت در مدیریت این تجربه‌ها کوشید تا نگاه مثبت به عبادات حفظ شود.

ناسازگاری مزاج با مسجد

با تأمل در خود، دریافتم که حضور در مسجد با مزاجم سازگار نیست. این مکان، هرچند مقدس، برایم آزاردهنده بود. به یاد حدیثی افتادم که می‌فرماید: لَا صَلَاةَ لِجَارِ الْمَسْجِدِ إِلَّا فِی الْمَسْجِدِ (نماز همسایه مسجد جز در مسجد نیست)، که همانند لَا صَلَاةَ إِلَّا بِالطَّهُورِ (نماز بدون طهارت نیست) بر اهمیت شرایط عبادت تأکید دارد. با این حال، دریافتم که برای برخی، مانند من، این شرایط با روحیاتشان همخوانی ندارد.

بخش دوم: درس‌های زندگی و خودشناسی

یادگیری مهارت‌های غیرمعمول

در کودکی، مربی‌ای داشتم که به ما اقسام قمار را می‌آموخت. او می‌گفت فیلسوف باید جامع باشد، هم در علوم منقول و هم در مهارت‌های عملی. ما، با ساده‌دلی، این آموزش‌ها را پذیرفتیم و دریافتیم که هر بازی، از دو قاپ تا ورق و تثلیث، شگردهای خاص خود را دارد. این تجربه به من آموخت که حتی در امور به‌ظاهر پیش‌پاافتاده، دقت و مهارت می‌تواند به کمال منجر شود.

مهارت در انتخاب هندوانه

روزی با طلبه‌ای آشنا شدم که در انتخاب هندوانه‌های سالم مهارتی بی‌نظیر داشت. هیچ هندوانه‌فروشی به او هندوانه نمی‌فروخت، زیرا او همیشه بهترین‌ها را برمی‌گزید. این مهارت، نه با تکیه بر روش‌های معمول، بلکه با نگاهی دقیق و شهودی به دست می‌آمد. اما او این توانایی را به دیگران منتقل نمی‌کرد، و من این را نوعی بخل می‌دانستم. این تجربه به من آموخت که سخاوت در به اشتراک گذاشتن دانش و مهارت، ارزشی والاست.

کشف کک وجود

در مسیر سلوک، دریافتم که هر فرد باید «کک وجود» خود را، یعنی جوهره اصلی و منحصربه‌فرد وجودش، کشف کند. بدون یافتن این جوهره، حتی اعمال خیر و عبادات، مانند پختن آشی بی‌مزه، نتیجه‌ای در بر ندارد. این کک وجود، مانند سر کلافی است که یافتنش کلید وصول به معرفت و موفقیت است. حتی ذکر و دعا باید با این جوهره همخوان باشد تا انسان را به مقصد رساند.

نقد یکنواختی در زندگی علمی

در میان طلاب، بسیاری به یکنواختی گرفتار بودند: درس، مباحثه، و نماز جماعت، همه به یک شیوه. این روزمرگی، مانند پختن آشی بی‌مزه، نتیجه‌ای جز خستگی نداشت. برخی حتی با افزودن مواد نامناسب، مانند زغال یا گل، این آش را غیرقابل خوردن می‌کردند. روزی شنیدم فردی با خلاقیت، آشی غیرقابل خوردن را خوردنی کرد. این تجربه به من آموخت که خلاقیت و خودشناسی، کلید رهایی از روزمرگی است.

تنوع در سرمایه‌گذاری وجودی

هر فرد باید در مسیری سرمایه‌گذاری کند که با کک وجودش سازگار است: یکی در درد، دیگری در اشک، یکی در عبادت، و دیگری در ایثار. حتی وضو، که برای برخی کپک می‌زند، باید با توجه به مزاج فرد تجدید شود. مربی‌ام می‌گفت وضوی کهنه برخی، مانند فرش عتیقه، ارزشمند است، اما برای دیگران، تازگی آن ضروری است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که هر کس باید مسیر خود را بیابد.

نقد نظام آموزشی

به تأمل در جامعه خویش، دریافتم که نظام آموزشی ما اغلب بدون توجه به کک وجود افراد، همه را به یک مسیر سوق می‌دهد. این رویکرد، مانند پختن آشی بی‌مزه، نتیجه‌ای ندارد. هزینه‌های بی‌مورد، مانند آموزش‌هایی که صرفاً برای تربیت فرزندان بهتر است، منابع را هدر می‌دهد. انسان باید کک وجودش را بیابد و وقتش را بر اساس آن تنظیم کند، نه اینکه در مسیری بی‌ثمر خسته شود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، روایتی هستند از زیستن در مسیری پر از تأمل و خودشناسی. از تجربه‌های کودکی در قم تا چالش‌های حضور در مسجد، از یادگیری مهارت‌های غیرمعمول تا کشف کک وجود، هر روایت درس‌هایی از معرفت، معنویت، و تعهد به حقیقت به همراه دارد. این خاطرات، نه‌تنها بازتاب زندگی شخصی من، بلکه دعوتی هستند به سوی خودشناسی و یافتن جوهره وجودی هر فرد. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در مسیر خویش و کشف کک وجودتان دعوت کند.