متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 705

مقدمه

سال‌ها پیش، در میان جلسات درس و بحث، گاه به تجربه‌هایی اشاره می‌کردم که هر یک، گوشه‌ای از زیستن در مسیر علم و معرفت را نشان می‌داد. این خاطرات، که گاه به‌سرعت در خلال درس‌گفتارها بیان می‌شدند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌گونه‌ای مفصل‌تر و با نگاهی عمیق‌تر بازگو شوند. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، می‌کوشم با زبانی از دل و جان، شما را به لحظه‌هایی ببرم که در آن‌ها علم، معنویت، و زندگی درهم‌تنیده شده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح تجربه‌های شخصی من‌اند، بلکه تأملی‌اند بر چالش‌های علم دینی و راه‌های برون‌رفت از آن‌ها، با تأکید بر تخصص‌گرایی، تعهد معنوی، و عمق معرفتی که همواره در پی آن بوده‌ام.

بخش اول: ادب علم، کلید اعتبار معرفت

تعهد به حدود دانش

در حوزه‌های علمیه، در میان بحث‌های فقهی و فلسفی، به این می‌اندیشیدم که چه چیزی یک عالم را شایسته این نام می‌سازد. به باور من، یکی از مهم‌ترین شروط عالم بودن، رعایت ادب علم است. ادب علم یعنی اینکه هر کس در رشته‌ای که تخصص دارد سخن بگوید و از دخالت در حوزه‌هایی که در آن‌ها دانش کافی ندارد، بپرهیزد. این اصل ساده، اما عمیق، از سطحی‌نگری جلوگیری می‌کند و به عالم اعتباری می‌بخشد که ریشه در صداقت علمی دارد.

بارها دیده‌ام که برخی، بدون توجه به این اصل، در هر موضوعی اظهارنظر می‌کنند؛ از فقه گرفته تا فلسفه، از عرفان تا مسائل روزمره. این رویکرد، که من آن را «بلغورات علمی» می‌نامم، به تولید سخنانی بی‌پایه منجر می‌شود که نه‌تنها سودی ندارد، بلکه اعتبار علم دینی را نیز خدشه‌دار می‌کند. در یکی از درس‌گفتارهایم گفتم: «اگر عالمی ادب علم را رعایت نکند، به جای آنکه منشأ معرفت باشد، به جامع‌المنقول و المعقول بدل می‌شود؛ یعنی کسی که در همه‌چیز سخن می‌گوید، اما در هیچ‌چیز عمق ندارد.»

الگویی از پزشکی مدرن

در مقایسه‌ای، به حرفه پزشکی اشاره کردم. پزشکی را دیده‌ام که وقتی بیماری از او پرسشی در حوزه روان‌شناسی یا تغذیه می‌پرسد، با صداقت می‌گوید: «این رشته من نیست، به متخصص آن مراجعه کنید.» این صداقت و تعهد به تخصص، الگویی است که علم دینی باید از آن بیاموزد. پزشک متخصص می‌داند که اظهارنظر بی‌پایه نه‌تنها به بیمار کمک نمی‌کند، بلکه ممکن است زیان‌بار باشد. چرا ما در علم دینی چنین رویکردی را کمتر می‌بینیم؟ چرا برخی عالمان دینی در هر حوزه‌ای، از فقه و فلسفه گرفته تا عرفان و حتی مسائل روزمره، خود را صاحب‌نظر می‌دانند؟ این پرسشی است که سال‌ها ذهنم را مشغول کرده است.

آسیب‌های جامع‌المنقول بودن

در یکی از جلسات درس، با طنزی تلخ از کسانی گفتم که خود را در همه‌چیز متخصص می‌دانند. این رویکرد، که من آن را «جامع‌المنقول و المعقول» می‌خوانم، به جای آنکه به تعالی علم دینی منجر شود، آن را به سطح ادعاهای غیرواقعی تنزل می‌دهد. چنین عالمانی، با دخالت در حوزه‌های غیرتخصصی، از فقه و فلسفه گرفته تا عرفان و حتی مسائل روزمره، به جای روشنگری، به سردرگمی دامن می‌زنند. این مشکل، به‌ویژه در حوزه عرفان، گرایش به حقایق معنوی را دشوار کرده و عرفان اصیل را به حاشیه رانده است.

تجربه‌ای از یک بقال چندکاره

سفری به منطقه‌ای مرزی، جایی که از ظرف ایران بیرون بودم. در آنجا به مغازه‌ای برخوردم که صاحبش خود را همه‌چیزدان می‌دانست. او بقال بود، اما ادعا می‌کرد پزشک است، مرده‌شور است، قرآن‌خوان مجالس است، و حتی سنگ مثانه را هم جراحی می‌کند! کوله‌بار پزشکی‌اش را نشانم داد؛ پر از آمپول‌های کثیف و ابزارهای غیربهداشتی. با خنده‌ای تلخ به او گفتم: «آقا، تو همه‌چیز این دیار را اداره می‌کنی!» این تجربه، برایم نمونه‌ای زنده از آسیب‌های فقدان تخصص‌گرایی بود. چنین افرادی، که در همه‌چیز دخالت می‌کنند، نه‌تنها کمکی به جامعه نمی‌کنند، بلکه به اعتماد عمومی نیز آسیب می‌زنند.

آموزش ادب علم در حوزه‌ها

سال‌هاست که به این می‌اندیشم که حوزه‌های علمیه باید ادب علم را به طلاب بیاموزند. عالم باید بداند که اگر در فلسفه تخصص دارد، در فقه اظهارنظر نکند، و اگر فقیه است، از ورود به عرفان بدون دانش کافی بپرهیزد. یکی از عالمان برجسته، در حاشیه کتاب عروه‌الوثقی، نوشته بود: «بهتر است عالم در رشته‌ای که وارد نیست، دخالت نکند.» این سخن، برایم چون گوهری بود. او که خود هم فیلسوف بود و هم فقیه، الگویی از تخصص‌گرایی را نشان می‌داد که باید سرمشق ما باشد.

نقد دخالت‌های غیرتخصصی

در بحث‌های فقهی، بارها دیده‌ام که برخی بدون تخصص کافی در مسائلی مانند نجاست الکل یا طهارت آب اظهارنظر می‌کنند. مثلاً وقتی پرسیده می‌شود که آیا با آب گل‌آلود رودخانه می‌توان وضو گرفت، پاسخ می‌دهند: «به عرف مراجعه کن!» اما همین افراد، در مباحث پیچیده فلسفی یا عرفانی، بدون دانش کافی نظر می‌دهند. این تناقض، مرا به تأمل واداشته است. اگر در مسائل ساده فقهی به عرف ارجاع می‌دهیم، چرا در مباحث عمیق عرفانی، که نیاز به تخصص دارد، خود را صاحب‌نظر می‌دانیم؟

حساسیت به فلسفه و عرفان

برخی از عالمان، به دلیل ناآشنایی با فلسفه و عرفان، به آن‌ها حساسیت نشان می‌دهند و به نقدهای غیرعلمی روی می‌آورند. این حساسیت، که من آن را «آلرژی به فلسفه» می‌نامم، ریشه در فقدان دانش تخصصی دارد. یکی از این منتقدان، که خود را مخالف سرسخت فلسفه می‌دانست، وقتی با او بحث کردم، گفت: «اشکال کردن به فلسفه خوب است، چون عیب‌هایش را نشان می‌دهد!» اما این نقدها، چون از سر تخصص نبود، به جای روشنگری، به جدال‌های بی‌حاصل منجر شد.

وحدت وجود و تخصص‌گرایی

بحث وحدت وجود، از پیچیده‌ترین مباحث عرفانی است که تنها فیلسوفان و عارفان متخصص باید به آن بپردازند. در درس‌گفتارهایم تأکید می‌کردم که این بحث، جای دخالت غیرمتخصصان نیست. اگر فیلسوف از حوزه تخصص خود بیرون رود یا غیرمتخصص به این حوزه وارد شود، نتیجه‌ای جز شبهه‌افکنی و تحریف نخواهد داشت. وحدت وجود، مفهومی است که با اصول دینی سازگار است، اما فهم آن نیازمند دانش عمیق و روشمند است.

بخش دوم: اصلاح نظام آموزشی علم دینی

نیاز به تحول در حوزه‌ها

سال‌ها پیش، در میان طلاب جوان، از نظام آموزشی حوزه‌ها گله می‌کردم. طلاب با هزار امید و آرزو به حوزه می‌آیند، اما گاه در سیستمی گرفتار می‌شوند که به جای پرورش ذهن‌های خلاق، آن‌ها را در متون غیرکاربردی غرق می‌کند. این نظام، گاه مانند مخدری است که عقل و هوش طلاب را از آن‌ها می‌گیرد و آن‌ها را از پویایی بازمی‌دارد. در یکی از جلسات گفتم: «این سیستم، عمر طلاب را تلف می‌کند. باید حوزه‌ها سر هوش بیایند و این ساختار را اصلاح کنند.»

مخدر بودن متون غیرکاربردی

در بحث با طلاب، از متون فلسفی‌ای که گاه بی‌جهت پیچیده‌اند گله می‌کردم. این متون، به جای آنکه ذهن طلاب را باز کنند، آن‌ها را در مفاهیمی غامض و غیرعملی گرفتار می‌کنند. این وضعیت، مانند مخدری است که طلاب را از عقلانیت و خلاقیت دور می‌سازد. باید محتوای آموزشی حوزه‌ها به مسائل واقعی و کاربردی معطوف شود تا عالمانی پویا و کارآمد تربیت شوند.

وحدت وجود و سازگاری با دین

در درس‌گفتارهایم، بارها به بحث وحدت وجود پرداخته‌ام. این مفهوم، که برخی به اشتباه آن را در تقابل با دین می‌دانند، با اصول دینی کاملاً سازگار است. می‌گفتم: «وحدت وجود یعنی ظهور وجود، و این هیچ منافاتی با دین ندارد.» قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (سوره بقره، آیه 156)؛ یعنی «ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم.» این آیه، مبنای قرآنی حرکت انسان به سوی خدا و سازگاری وحدت وجود با دین است.

راه باز تعالی

همیشه باور داشته‌ام که راه تعالی انسان به سوی خدا باز است. در درس‌گفتارهایم می‌گفتم: «هیچ محدودیتی جز توانایی‌های خودمان و موانع عملی وجود ندارد.» این راه، از زمین تا آسمان باز است، اما موانع عملی، مانند فقدان امکانات یا محدودیت‌های اجتماعی، گاه ما را زمین‌گیر می‌کند. با طنز می‌گفتم: «با این عبا و عمامه، ما را به کره مریخ راه نمی‌دهند!» اما این طنز، تلنگری بود به موانعی که باید برای حضور عالمان دینی در مجامع علمی جهانی برطرف شود.

موانع جهانی شدن علم دینی

یک بار قصد سفری به خارج از کشور داشتم، اما برخی مراکز علمی، با احترام، گفتند که توان میزبانی شایسته ندارند. این پاسخ، هرچند محترمانه بود، نشان‌دهنده فقدان زیرساخت‌های لازم برای حضور عالمان دینی در مجامع جهانی است. به آن‌ها گفتم: «اگر شما نمی‌توانید حق ما را ادا کنید، حوزه‌های ما این توانایی را دارند.» این سخن، از ایمانم به ظرفیت‌های حوزه‌های علمیه سرچشمه می‌گیرد، اما این ظرفیت‌ها نیاز به تقویت و اصلاح دارند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برخاسته‌اند، دعوتی‌اند به تأمل در وضعیت علم دینی و راه‌های اصلاح آن. من، که عمری را در مسیر علم و معرفت گذرانده‌ام، باور دارم که تخصص‌گرایی، ادب علم، و تعهد به حدود دانش، کلیدهای احیای علم دینی‌اند. تجربه‌هایم، از دیدار با بقالی چندکاره در منطقه‌ای مرزی تا تأمل در نظام آموزشی حوزه‌ها، همه گواهی بر این حقیقت‌اند که بدون تخصص، علم به سطحی‌نگری و ادعاهای بی‌پایه فرو می‌غلتد. آیه شریفه إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (سوره بقره، آیه 156) مرا به یاد این می‌اندازد که راه به سوی خدا باز است، اما این راه نیازمند تلاش، دانش، و زیرساخت‌های مناسب است. امید دارم که این روایت‌ها، چراغی باشد برای نسل‌های آینده در مسیر علم و معنویت.