متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 708

مقدمه

سال‌ها پیش، در شب‌های احیا، وقتی دعای جوشن کبیر را زمزمه می‌کردیم، صداها در هم می‌آمیخت و کلمات گاه از معنای خود تهی می‌شدند. آن روزها، کودکی بودم کنجکاو که در میان هیاهوی ذکرها، به دنبال حقیقتی می‌گشتم که قلبم را آرام کند. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا از آن‌ها سخن گفته‌ام، روایت‌هایی هستند از جست‌وجوی من برای فهم انسان، معرفت و راه‌های رسیدن به حقیقت الهی. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم با شما از تجربه‌هایم، از نقدهایم به نظام آموزشی علم دینی، و از آرزویم برای پرورش عالمانی بصیر و معنوی سخن بگویم. این روایت‌ها، دعوتی است به تأمل در خود، در آموزش، و در مسیری که ما را به خدا نزدیک‌تر می‌کند.

بخش اول: نقد تلاوت صوری و جست‌وجوی معرفت

شب‌های احیایی را که در کودکی، در میان جمع مؤمنان، دعای جوشن کبیر را می‌خواند we. بزرگ‌ترها به ما می‌گفتند: «سفت نگویید لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ، بگویید یا هو!» و من، با ذهن کودکانه‌ام، در شگفت بودم که چرا این لفظ باید عوض شود؟ چرا «هُوَ» که اشاره به ذات اقدس الهی دارد، این‌گونه صوری و بی‌معنا تکرار می‌شود؟ این تجربه، مرا به فکر فرو برد که تکرار الفاظ، بدون درک معنا، راه به حقیقت نمی‌برد.

نکته کلیدی: تلاوت دعا بدون فهم محتوای آن، مانع از دستیابی به معرفت الهی است. ذکر «هُوَ» دعوتی است به شناخت توحید ذاتی، که نیازمند تأمل و شهود باطنی است.

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (قرآن کریم، سوره اخلاص، آیه ۱: بگو او خدای یکتاست). این آیه مرا به یاد آن شب‌ها می‌اندازد، که چگونه الفاظ می‌توانند پلی به سوی معرفت باشند، اگر قلب و ذهن با آن‌ها همراه شود.

بخش دوم: محدودیت‌های علم دینی در پرورش بصیرت

سال‌ها در حوزه‌های علمیه به تدریس و تعلیم پرداختم و دیدم که بسیاری از طلاب، پس از پنجاه سال تحصیل، همچنان در بند الفاظ‌اند و از محتوا محروم مانده‌اند. شاگردی از عالمی بزرگ نقل کرد که او مردی نیکوکار بود، به موقع نماز می‌خواند، ظلم نمی‌کرد و حتی در خرید گوشت از قصاب، ملاحظه‌ای برای خود قائل نمی‌شد. اما با همه این فضایل، او از کشف و شهود بی‌بهره بود. این تجربه مرا به این پرسش واداشت: چرا نظام آموزشی ما، با وجود طلاب شریف و پاک‌نهاد، نمی‌تواند آن‌ها را به مراتب بالای معرفت برساند؟

نکته کلیدی: علم دینی، اگر به معرفت و شهود منجر نشود، ناقص است. هدف آموزش باید پرورش بصیرت باطنی باشد، نه تسلط بر الفاظ.

وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (قرآن کریم، سوره عنکبوت، آیه ۶۹: کسانی که در راه ما کوشیدند، به یقین آن‌ها را به راه‌های خود هدایت می‌کنیم). این آیه به من آموخت که مجاهدت در راه خدا، کلید رسیدن به هدایت و معرفت است.

طلاب ما، فرزندان خانواده‌های آبرومند و شریف‌اند. آن‌ها نه اشرافی‌زاده‌اند و نه از تبار فقر و نداری. پدران و مادرانشان با زحمت و تلاش، زندگی آبرومندانه‌ای برایشان فراهم کرده‌اند. اما چرا این جوانان پاک‌نهاد، پس از سال‌ها تحصیل، به مراتب نبوت، وحی یا الهام نمی‌رسند؟ مشکل در ورودی‌های آموزشی است؛ آموزش‌هایی که یا بیش از حد طولانی‌اند یا محتوای درستی ندارند.

نکته کلیدی: نظام آموزشی علم دینی باید اصلاح شود تا به جای تسلط بر الفاظ، معرفت و شهود را در طلاب پرورش دهد.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ (قرآن کریم، سوره حشر، آیه ۱۸: ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از خدا بترسید و هر کس بنگرد که برای فردا چه پیش فرستاده). این آیه مرا به تأمل در خود و در آموزش‌هایی که به طلاب می‌دهیم واداشت.

بخش سوم: ضرورت اصلاح نظام آموزشی

بارها از خود پرسیده‌ام: چرا طلاب ما، با این همه استعداد و پاکی، به قله‌های معرفت نمی‌رسند؟ نظام آموزشی ما، گاه آن‌ها را در دام الفاظ گرفتار می‌کند. طلبه‌ای که سال‌ها لمعه و کفایه می‌خواند و سپس به درس خارج می‌رسد، گاه نه حقوقدان می‌شود، نه فیلسوف، و نه عارف. این مشکل از ورودی‌های نادرست و طولانی است. اگر آموزش‌ها را کوتاه‌تر و متمرکزتر کنیم، می‌توانیم استعدادهای این جوانان را شکوفا کنیم.

نکته کلیدی: آموزش‌های طولانی و لفظ‌محور، مانع از پرورش معرفت و خلاقیت در طلاب می‌شوند. نظام آموزشی باید کوتاه‌تر و متمرکز بر معرفت باشد.

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۵۶: جن و انس را جز برای عبادت نیافریدم). این آیه به من یادآوری کرد که هدف خلقت، عبادت و معرفت است، و آموزش باید ما را به این هدف نزدیک‌تر کند.

مادر و خواهرانم، با ساعت‌ها عبادت و قرآن‌خوانی، نمونه‌ای از ایمان و صفا بودند. مادرم گاه ده تا چهارده ساعت در شبانه‌روز به نماز و قرآن مشغول بود، اما چرا این ایمان عمیق به مراتب بالای معرفت منجر نشد؟ مشکل در آموزش بود؛ آموزشی که نتوانست این ظرفیت‌های معنوی را به شکوفایی برساند.

نکته کلیدی: ظرفیت‌های معنوی افراد، به دلیل نقص در نظام آموزشی، شکوفا نمی‌شود. آموزش باید این استعدادها را هدایت کند.

وَالَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلَّهِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۶۵: کسانی که ایمان آورده‌اند، خدا را سخت دوست دارند). این عشق الهی، هدفی است که آموزش باید ما را به آن برساند.

بخش چهارم: نقش علما و حوزه‌های علمیه

روزی که با خود اندیشیدم: وظیفه عالم دینی چیست؟ آیا اقامه نماز جماعت یا روضه‌خوانی، شأن اصلی عالم است؟ خیر، عالم باید معرفت تولید کند، به کشف و شهود برسد و راهنمای مردم به سوی حقیقت باشد. یک بار در مراسم شهیدی، از من خواستند نماز میت بخوانم، اما گفتم: «مفاتیح را بردارید و خودتان بخوانید!» عالم نباید وقت خود را صرف اموری کند که دیگران نیز می‌توانند انجام دهند.

نکته کلیدی: وظیفه عالم، تولید معرفت و هدایت معنوی است، نه انجام وظایف صوری مانند نماز استیجاری یا روضه‌خوانی.

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ ۖ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ (قرآن کریم، سوره سبأ، آیه ۴۶: بگو من شما را تنها به یک چیز اندرز می‌دهم: اینکه برای خدا قیام کنید). این آیه مرا به این باور رساند که عالم باید برای خدا قیام کند و معرفت را گسترش دهد.

همیشه بر این باور بودم که حوزه‌های علمیه، شارژر نظام اسلامی‌اند. اگر این حوزه‌ها قدرتمند نشوند، نظام از حرکت بازمی‌ماند. عالمان دینی باید در سطح جهانی، معرفت و قدرت معنوی تولید کنند تا نظام اسلامی در دنیا سربلند بماند.

نکته کلیدی: حوزه‌های علمیه باید تقویت شوند تا به‌عنوان شارژر نظام اسلامی، قدرت معنوی و علمی تولید کنند.

وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۶۰: برای آن‌ها هر چه در توان دارید از نیرو آماده کنید). این آیه مرا به اهمیت تقویت حوزه‌ها برای اقتدار نظام اسلامی رهنمون ساخت.

بخش پنجم: معرفت، کلید سلوک معنوی

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: علم، تنها مبادی معرفت است، اما بدون معرفت، به کشف و شهود نمی‌رسید. عارف واقعی، کسی است که از نان حرام دوری می‌کند، چرا که تقوای اقتصادی، نشانه‌ای از فعال بودن نظام معنوی اوست. در گذشته، عارفان را با این معیار می‌سنجیدند: اگر نان حرام مصرف می‌کردند، می‌گفتند «آی‌سی‌یوی معنوی‌اش کار نمی‌کند!»

نکته کلیدی: معرفت، کلید دستیابی به مراتب عالی وجودی است. پرهیز از حرام، نشانه فعال بودن نظام معنوی انسان است.

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۳۴: به مال یتیم نزدیک نشوید مگر به بهترین وجه). این آیه، مرا به اهمیت تقوا در ارتزاق و سلوک معنوی هدایت کرد.

همچنین، در بحث‌های فقهی، گاه درباره موضوعاتی مانند جادوگری، بدون شناخت دقیق، احکام صادر می‌شد. این نشان‌دهنده ضعف در روش‌های فقهی است. باید موضوع را به‌درستی شناخت و سپس حکم صادر کرد.

نکته کلیدی: فقه باید بر اساس شناخت دقیق موضوعات باشد. معرفت، پایه صدور احکام درست است.

قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۱۱: بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید). این آیه، مرا به لزوم استدلال و معرفت در فقه رهنمون ساخت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از سال‌ها تأمل من در مسیر معرفت، آموزش و نقش عالمان دینی. همیشه در پی آن بودم که چرا نظام آموزشی ما، با وجود طلاب پاک‌نهاد و مؤمنان صاف‌دل، نمی‌تواند آن‌ها را به قله‌های معرفت برساند. نقد من به علم دینی، دعوتی است به اصلاح: اصلاح ورودی‌های آموزشی، کوتاه کردن مسیر تحصیل، و تمرکز بر پرورش بصیرت و شهود. حوزه‌های علمیه باید به‌عنوان ستون‌های نظام اسلامی، معرفت و قدرت معنوی تولید کنند. این خاطرات، دعوتی است به شما، خواننده گرامی، تا در خود تأمل کنید و راهی به سوی حقیقت الهی بیابید.

با نظارت صادق خادمی