متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 710

مقدمه

سال‌ها در محضر درس و بحث، با شوق و اشتیاق به دنبال حقیقت بودم. این گفتگوها، که گویی از عمق جانم برمی‌خیزد، شرحی است از تأملات و تجربیاتی که در مسیر علم و معرفت دینی شکل گرفته‌اند. هر کلمه، بازتابی از دغدغه‌هایم برای اصلاح و اعتلای علم دینی است؛ علمی که باید نه‌تنها در حوزه‌ها، بلکه در متن زندگی مردم جاری شود. این خاطرات، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، اکنون به‌گونه‌ای بازگو می‌شوند که شما را به دنیای اندیشه‌ها و دغدغه‌هایم ببرند. در این مسیر، با نگاهی نقادانه اما سرشار از احترام به میراث پیشینیان، کوشیده‌ام تا راهی برای بازسازی نظام علمی حوزه‌ها پیشنهاد کنم. این روایت، دعوتی است به تأمل در نقش علم دینی در جهانی که بیش از هر زمان به عالمانی خلاق و متعهد نیاز دارد.

بخش اول: ضرورت مستندسازی علم دینی

در حوزه، با شاگردانم از اهمیت سند و مدرک سخن می‌گفتم. علم دینی، گوهری است که بدون سند، ارزش خود را از دست می‌دهد. همیشه می‌پرسیدم: این دانشی که در اختیار داریم، از کجا آمده؟ چه کسی آن را پدید آورده؟ آیا می‌توانیم بگوییم فلان عالم در قرن اول هجری چه گفت، یا در قرن چهارم چه افزود؟ این پرسش‌ها، نه از سر تردید، بلکه از سر عشق به حقیقت بود. اگر بخواهیم علم‌مان رشد کند، باید ریشه‌هایش را بشناسیم. باید اسنادش را گرد آوریم، نه این‌که به محفوظات بسنده کنیم. می‌گفتم: «بدون سند، علم مانند خانه‌ای بی‌پی است که با اولین باد فرومی‌ریزد.» این سخن، گویی هنوز در گوشم طنین‌انداز است.

این دغدغه از آن‌جا برمی‌خاست که می‌دیدم بسیاری از آنچه به نام علم دینی عرضه می‌شود، فاقد پشتوانه‌ای روشن است. گویی برخی عالمان، تنها به تکرار سخنان پیشینیان بسنده کرده‌اند، بدون آن‌که بپرسند این دانش از کجا آمده و چگونه تکامل یافته است. این فقدان سند، نه‌تنها به رکود علمی منجر می‌شود، بلکه راه را برای ادعاهای بی‌اساس باز می‌کند. در یکی از درس‌ها، با حسرتی پنهان گفتم: «اگر هر کس ادعا کند رب‌العالمین است و سندی ارائه ندهد، چگونه می‌توانیم حقیقت را از باطل تمیز دهیم؟»

تأمل در نقش عالمان خلاق

در میان تأملاتم، همیشه به این نکته می‌رسیدم که علمای ما به دو دسته تقسیم می‌شوند: گروهی اندک، شاید پنج درصد، که خلاق و صاحب‌نظر بودند و گروهی بزرگ، نودوپنج درصد، که تنها مقلد و متعلم بودند. این تقسیم‌بندی، نه برای تحقیر، بلکه برای بیداری بود. در یکی از جلسات، با شاگردانم از این پنج درصد سخن گفتم؛ کسانی که با ذهن‌های باز و قلب‌های مشتاق، علم را نه‌تنها حفظ، بلکه خلق کردند. اما چه حیف که این گروه اندک، زیر سایه تقلید اکثریت، گاه از یاد رفتند. می‌گفتم: «اگر بخواهیم علم دینی رشد کند، باید این پنج درصد را بشناسیم و راهشان را ادامه دهیم.»

این سخن، ریشه در تجربه‌ام از مطالعه آثار علمای گذشته داشت. گاه کتابی را ورق می‌زدم و می‌دیدم که چگونه یک عالم، با افزودن چند خط حاشیه، اثری را به نام خود منتشر کرده است. این سرقت علمی، که گاه با نیت خیر انجام می‌شد، به اعتبار علم دینی لطمه می‌زد. با حسرتی عمیق می‌گفتم: «این کتاب‌ها، اگرچه ارزشمندند، اما بدون اصالت، چگونه می‌توانند راهگشای آینده باشند؟»

نقد نظام ارزیابی در حوزه‌ها

یکی از دردها، فقدان نظام ارزیابی در حوزه‌ها بود. بارها می‌گفتم: «حوزه‌های ما پلاک ندارند!» منظورم این بود که عالم و متعلم، متخصص و مقلد، در این نظام گاه از هم تمیز داده نمی‌شوند. در نظام پزشکی یا آموزش‌وپرورش، هر کس برای فعالیت نیاز به مدرک و سند دارد، اما در حوزه‌ها، گاه ادعای علم کافی است. این مقایسه، نه برای تحقیر حوزه‌ها، بلکه برای دعوت به اصلاح بود. می‌گفتم: «اگر کارنامه علما روشن بود، اگر معدل علمی‌شان مشخص می‌شد، شاید راه برای پیشرفت بازتر می‌گشت.»

این نقد، از تجربه‌ام در مشاهده فرهنگ علمی در دیگر نظام‌ها برمی‌آمد. می‌گفتم: «به برکت فرهنگ وارداتی، بخشی از مستندسازی در جامعه علمی ما شکل گرفته، اما حوزه‌ها هنوز از این موهبت بی‌بهره‌اند.» این سخن، دعوتی بود به الگوبرداری از نظام‌های شفاف و منظم، تا علم دینی نیز از این شفافیت بهره‌مند شود.

بخش دوم: علم و معرفت، دو بال پرواز

در درس‌گفتارهایم، همیشه میان علم و معرفت تمایز قائل بودم. با شاگردانم می‌گفتم: «علم، کلی‌سازی است و معرفت، جزئی‌سازی.» این تعریف، گویی آینه‌ای بود که حقیقت دانش دینی را نشان می‌داد. علم، قواعد و اصول کلی را می‌سازد، اما معرفت، این اصول را در زندگی جاری می‌کند. با تمثیلی ساده می‌گفتم: «علم مانند آینه‌ای است که درشت می‌کند، و معرفت، آینه‌ای که ریز می‌کند. اگر این دو را با هم نداشته باشیم، راه را گم می‌کنیم.»

قرآن کریم:
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
و جن و انس را جز برای پرستش نیافریدم. (سوره ذاریات، آیه ٥٦)

این تمایز، از تأملاتم در نقش حوزه‌ها در اداره جامعه برمی‌خاست. با حسرتی عمیق می‌گفتم: «حوزه‌ها نتوانسته‌اند به نظام و مردم در اداره کشور کمک کنند. اسلام، دینی اجرایی است، اما ما تماشاگر شده‌ایم.» این سخن، نه از سر ناامیدی، بلکه از سر دغدغه بود. می‌خواستم حوزه‌ها را به میدان عمل دعوت کنم، جایی که علم و معرفت در خدمت مردم قرار گیرند.

نقد سرقت علمی و تقلید

یکی از خاطراتی که هنوز در ذهنم زنده است، مربوط به کتابی بود که به دستم رسید. فردی با افزودن چند خط حاشیه، اثری را به نام خود منتشر کرده بود. با شگفتی و تأسف گفتم: «این کتاب، مال آن بنده خداست! چگونه می‌توان با چند خط حاشیه، اثری را به نام خود ثبت کرد؟» این تجربه، مرا به تأمل در اخلاق علمی واداشت. سرقت علمی، نه‌تنها به اعتبار حوزه‌ها لطمه می‌زند، بلکه راه را برای رشد اصیل علم می‌بندد.

این دغدغه، مرا به این نتیجه رساند که علم، محفوظات نیست. عالم واقعی، کسی است که صاحب فکر و خلاقیت باشد. می‌گفتم: «محفوظات، انفعال است، اما علم، خلق و آفرینش است.» این سخن، دعوتی بود به شاگردانم که از تقلید دست بکشند و به سوی خلاقیت گام بردارند.

نقش حوزه‌ها در انقلاب

انقلاب، نقطه عطفی در تاریخ حوزه‌ها بود. می‌گفتم: «انقلاب، عالمان را از خمودگی بیدار کرد. عالم باید زنده باشد، آزاده باشد، و برای دینش خونش را بدهد.» این تحول، روح تازه‌ای به حوزه‌ها بخشید، اما همراه با آن، خطر سیاسی‌شدن بیش از حد نیز پدید آمد. می‌گفتم: «ما اول مسلمانیم، بعد انقلابی. دیانت، مقدم بر سیاست است.» این سخن، از عمق قلبم برمی‌خاست، جایی که ایمان و تعهد به حقیقت، همیشه بر سیاست مقدم بود.

این تأملات، مرا به این نتیجه رساند که حوزه‌ها باید نظریه‌پرداز انقلاب باشند. می‌گفتم: «اگر انقلاب با مشکلی مواجه شود، حوزه‌ها مسئول‌اند، چرا که به جای نظریه‌پردازی، کنار کشیده‌اند.» این سخن، دعوتی بود به عالمان که با تولید فکر و راهکار، در خدمت جامعه باشند.

بخش سوم: قداست و کاستی‌های علمای گذشته

همیشه با احترام از علمای گذشته سخن می‌گفتم. آن‌ها با خون دل، کتاب‌هایی نوشتند که میراث گران‌بهایی برای ماست. گویی هر صفحه از این کتاب‌ها، با رنج و تلاشی بی‌وقفه نگاشته شده بود. اما در عین حال، معتقد بودم که قداست این عالمان، نباید مانع نقد علمی آثارشان شود. می‌گفتم: «این آثار، عاميانه‌اند و باید درست شوند. حوزه‌ها باید از گذشته قوی‌تر شوند.»

این سخن، از تجربه‌ام در مطالعه آثار پیشینیان برمی‌آمد. گاه کتابی را می‌خواندم و می‌دیدم که با وجود ارزش معنوی، از نظر علمی کاستی‌هایی دارد. این نقد، نه برای تحقیر، بلکه برای دعوت به پیشرفت بود. می‌خواستم حوزه‌ها را به سوی آینده‌ای روشن‌تر هدایت کنم.

تأثیر منبر و تبلیغ

یکی از خاطراتی که هنوز در ذهنم زنده است، مربوط به زمانی است که یکی از عالمان برجسته، منبر و روضه‌خوانی را ترویج کرد. این اقدام، از سویی به نشر معارف دینی و تأمین معیشت طلاب کمک کرد، اما از سوی دیگر، به کاسب‌کاری منجر شد. با حسرتی عمیق می‌گفتم: «کاش این کار، با نیت خالص و بدون نگاه مادی انجام می‌شد.» این تجربه، مرا به تأمل در نقش تبلیغ دینی واداشت. می‌گفتم: «وقتی عالم به چشم کاسب دیده شود، دیگر چگونه می‌تواند قلب مردم را تسخیر کند؟»

این دغدغه، مرا به این نتیجه رساند که عالم باید برای خدا کار کند، نه برای نام و نان. می‌گفتم: «مسجد اگر به نام خدا باشد، دارالعباده است، اما اگر به نام شیخ شود، ویرانه‌ای بیش نیست.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایتی است از دغدغه‌هایم برای اعتلای علم دینی و نقش حوزه‌ها در جامعه. هر بار در درس‌گفتارهایم، از عمق جان سخن می‌گفتم، با این امید که عالمان و طلاب، راهی نو برای تولید علم و معرفت بیابند. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت عالمان دینی؛ کسانی که باید با خلاقیت، اخلاص، و تعهد، علم را از محفوظات به سوی آفرینش هدایت کنند. امیدوارم این روایت‌ها، نه‌تنها برای طلاب، بلکه برای هر که در پی حقیقت است، الهام‌بخش باشد.