متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 717

بخش اول: در جست‌وجوی معرفت الهی

در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از شناخت خداوند به میان آمد، موضوعی که قلب و جانم را همواره به خود مشغول داشته است. سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم، به این حقیقت رسیدم که اگر انسان خدا را بشناسد، شب و روزش رنگ و بوی دیگری می‌گیرد. گویی تمام وجودش با نور معرفت الهی روشن می‌شود و دیگر نیازی به شناخت غیر او احساس نمی‌کند. این سخن از دعای عرفه، که از زبان مبارک امام حسین علیه‌السلام جاری شده، در ذهنم نقش بسته است: اللَّهُمَّ عَرِّفْنِي نَفْسَكَ فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تُعَرِّفْنِي نَفْسَكَ لَمْ أَعْرِفْ نَبِيَّكَ (قرآن کریم: دعای عرفه). یعنی: «خدایا، خودت را به من بشناسان، که اگر خودت را به من نشناسانی، پیامبرت را نخواهم شناخت.» این دعا برایم چون چراغی بود که راه را نشانم داد: معرفت الهی، پایه و اساس همه شناخت‌هاست. بدون این معرفت، حتی شناخت پیامبران و اولیا ناقص می‌ماند.

در این مسیر، بارها با خود اندیشیده‌ام که چرا ما انسان‌ها گاهی از این حقیقت غافل می‌شویم؟ گویی به جای آنکه به سوی ذات حق حرکت کنیم، در میانه راه، دل به اولیای خدا می‌بندیم و از مقصد اصلی بازمی‌مانیم. در یکی از جلسات، با شاگردانم از این سخن گفتم که اگر خدا را بشناسیم، دیگر نیازی به شناخت پیامبر یا امام به‌تنهایی نداریم، نه از آن‌رو که مقامشان کم است، بلکه چون آن‌ها خود، آیینه‌دار صفات الهی‌اند و ما را به سوی او رهنمون می‌شوند.

بخش دوم: ریاضت اولیای خدا و تهذیب نفس

در یکی از شب‌های خلوت، در محضر استادم، سخن از ریاضت اولیای خدا به میان آمد. آن شب، استادم با چشمانی پر از نور، از ریاضت‌هایی گفت که نه در آزار دیگران، بلکه در دوری از خشم و تهذیب نفس ریشه دارد. این سخن چنان در دلم نشست که سال‌ها بعد، در درس‌گفتارهایم، بارها آن را تکرار کردم. اولیای خدا، آن بزرگانی که شب و روز در راه قرب به حق گام برمی‌داشتند، هرگز عصبانیت را به دل راه نمی‌دادند. ریاضتشان نه در آزار دیگران، بلکه در پاک کردن دل از صفات نفسانی بود. گویی آن‌ها در میدان معرفت، با نفس خود مبارزه‌ای خاموش داشتند، مبارزه‌ای که جز با عشق به خدا ممکن نبود.

بارها با خود اندیشیده‌ام که چرا ما، در مسیر سلوک، گاه به جای تهذیب نفس، به خشم و تندی گرفتار می‌شویم؟ اولیای خدا به ما آموختند که عصبانیت، نشانه دوری از خداست. خدایی که از خشم و کینه به دور است، چگونه می‌تواند در دلی جای گیرد که پر از تندی و عصبیت است؟ این درس، برایم چون مشعلی بود که راه سلوک را روشن کرد.

بخش سوم: اولیای خدا، مخلوقات حق

در یکی از جلسات درس، به شاگردانم گفتم که اولیای خدا، هرچند در مقام والایی هستند، مخلوقات الهی‌اند و نباید آن‌ها را در کنار ذات حق قرار داد. این سخن، برای برخی از شنوندگان سنگین بود، اما حقیقت آن برایم روشن‌تر از روز بود. اولیای خدا، چون پیامبران و ائمه، آیینه‌دار صفات حق‌اند، اما خود، خدا نیستند. این نکته را با استناد به آیه شریفه قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ (قرآن کریم: کهف، 110) بیان کردم: «بگو من تنها بشری مانند شما هستم که به من وحی می‌شود.» این آیه، مرزی روشن میان خالق و مخلوق ترسیم می‌کند.

در یکی از شب‌های تنهایی، در محضر قرآن، این حقیقت برایم آشکارتر شد. اولیای خدا، هرچند در اوج کمال‌اند، بندگان حق‌اند و هدفشان رساندن ما به سوی اوست. اگر در آن‌ها توقف کنیم، گویی در میانه راه مانده‌ایم و به مقصد نرسیده‌ایم.

بخش چهارم: حیرت در مسیر معرفت

در یکی از درس‌گفتارها، از حیرت اولیای خدا در برابر عظمت الهی سخن گفتم. برخی از اولیا چنان در معرفت حق غرق شدند که گویی از بازگشت به حالت عادی ناتوان شدند. این حیرت، برایم نشانه‌ای از عمق سلوکشان بود. آن‌ها در برابر عظمت حق، چنان مبهوت می‌شدند که گاه نمی‌دانستند از کدام سو پاسخ می‌شنوند. این حالت، برایم چون قصه‌ای عاشقانه بود، عاشقی که در برابر معشوق، جز حیرت و سرگردانی نمی‌بیند.

این حیرت، مرا به تأمل واداشت که چرا ما، در مسیر معرفت، کمتر به چنین مرتبه‌ای می‌رسیم؟ گویی ما خدا را در زرورقی پیچیده‌ایم و کنار گذاشته‌ایم، و به جای او، به اولیایش مشغول شده‌ایم. این درس، مرا به این اندیشه برد که باید وقت بیشتری برای شناخت حق بگذاریم، نه فقط برای عبادات ظاهری.

بخش پنجم: نقد کم‌توجهی به معرفت الهی

سال‌ها پیش، در یکی از جلسات، با شاگردانم از کم‌توجهی به معرفت الهی گله کردم. گفتم ما گاه چنان در اولیای خدا غرق می‌شویم که از ذات حق غافل می‌مانیم. این سخن، نه از سر انکار مقام اولیا، بلکه از سر دغدغه‌ای بود که قلبم را پر کرده بود. ما به جای آنکه به سوی خدا گام برداریم، در اولیایش توقف کرده‌ایم. این توقف، گویی ما را از مقصد اصلی دور کرده است.

در آن جلسه، از شاگردانم خواستم که وقت بیشتری برای خدا بگذارند، نه فقط برای عبادات ظاهری، بلکه برای تأمل در ذات و صفات او. این نقد، برایم راهی بود به سوی بازسازی نگاهمان به معرفت الهی.

بخش ششم: اولیای خدا، مصباح الهدی و سفینة النجاة

در یکی از درس‌گفتارها، اولیای خدا را به چراغ هدایت و کشتی نجات تشبیه کردم. آن‌ها، مصباح الهدی و سفینة النجاة‌اند، اما هدفشان رساندن ما به خداست. این سخن، از روایتی برگرفته شده بود که ائمه را چون چراغی در تاریکی و کشتی‌ای در طوفان توصیف می‌کند. اما من به شاگردانم گفتم که مشکل ما این است که در این کشتی توقف کرده‌ایم و به ساحل نجات، یعنی خدا، نرسیده‌ایم.

این تشبیه، برایم چون قصه‌ای بود که هر بار تکرارش می‌کردم، قلبم را به سوی خدا باز می‌کرد. اولیای خدا برای آن آمدند که ما را به حق برسانند، اما ما گاه در خودشان می‌مانیم و راه را گم می‌کنیم.

بخش هفتم: ذکر خدا، کلید آرامش دل

در یکی از جلسات، از دعاهای مأثور سخن گفتم و بر اهمیت ذکر «یا الله» و «ربّی» تأکید کردم. در مفاتیح‌الجنان، از مرحوم شیخ عباس قمی نقل است که باید «ربّی ربّی» را چنان گفت که گویی نفست بند می‌آید. این ذکر، برایم چون کلیدی بود که درهای قلب را به سوی خدا باز می‌کرد. به شاگردانم گفتم که هزار بار «یا حسین» گفتن، بدون «یا الله»، مشکل ما را حل نمی‌کند. این سخن، نه از سر انکار مقام اولیا، بلکه از سر تأکید بر توحید بود.

قرآن کریم می‌فرماید: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد: 28): «آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.» این آیه، برایم چون مشعلی بود که راه را نشان می‌داد. ذکر خدا، قلب را به سوی حق متمایل می‌کند و آرامشی به آن می‌بخشد که هیچ چیز دیگر نمی‌تواند.

بخش هشتم: خداپرستی، شغل اصلی اولیای خدا

در یکی از درس‌گفتارها، از شغل اصلی اولیای خدا سخن گفتم: خداپرستی. آن‌ها، پیش از هر چیز، بنده خدا بودند و سایر فعالیت‌هایشان، چون امامت و تبلیغ، در درجه دوم قرار داشت. این سخن، از آیه شریفه قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (قرآن کریم: انعام، 162) الهام گرفته بود: «بگو همانا نمازم و قربانی‌ام و زندگی و مرگم برای خدای پروردگار جهانیان است.»

این آیه، برایم چون نقشه‌ای بود که راه سلوک اولیا را نشان می‌داد. آن‌ها، شب و روزشان را وقف خدا کردند و هر کاری که انجام می‌دادند، در راستای این شغل اصلی بود. به شاگردانم گفتم که ما نیز باید این راه را برویم و خداپرستی را شغل اول خود قرار دهیم.

بخش نهم: نقد جدایی از خدا

در یکی از جلسات، از جدایی انسان از خدا گله کردم. ما، به جای آنکه شب و روزمان را وقف شناخت خدا کنیم، به شغل‌های دوم، چون کار و عبادات ظاهری، مشغول شده‌ایم. این دغدغه، سال‌ها قلبم را پر کرده بود. به شاگردانم گفتم که باید وقتی برای خدا بگذاریم، وقتی که فقط برای تأمل در ذات و صفات او باشد.

این نقد، برایم چون هشداری بود که ما را از خواب غفلت بیدار کند. اگر خداپرستی را شغل اول خود قرار ندهیم، چگونه می‌توانیم به قرب او امیدوار باشیم؟ این درس، مرا به این اندیشه برد که باید زندگی‌مان را بازسازی کنیم و خدا را در مرکز آن قرار دهیم.

بخش دهم: قرب الهی و تحول وجودی

در یکی از درس‌گفتارها، از قرب الهی و تأثیر آن بر تحول وجودی انسان سخن گفتم. وقتی انسان به خدا نزدیک می‌شود، گویی همه چیز در برابر حق بی‌معنا می‌شود. این قرب، انسان را از دغدغه‌های دنیوی و اخروی آزاد می‌کند و او را به مرتبه‌ای از انس با حق می‌رساند که جز خدا نمی‌بیند.

این درس، برایم چون قصه‌ای عاشقانه بود، قصه عاشقی که در برابر معشوق، جز او هیچ نمی‌خواهد. به شاگردانم گفتم که اگر به خدا انس بگیریم، همه چیز در برابر او رنگ می‌بازد و این، همان مقام والایی است که اولیای خدا به آن رسیده بودند.

بخش یازدهم: حیات الهی و تفاوت آن با زندگی انسانی

در یکی از جلسات، از حیات الهی سخن گفتم و پرسیدم: آیا خداوند زندگی می‌کند؟ این سؤال، برایم چون دریچه‌ای به سوی تأمل در صفات الهی بود. حیات الهی، عاری از حوادث و محدودیت‌های زندگی انسانی است. خدا زنده است، اما زندگیش با زندگی ما تفاوت دارد. او نه گرفتار حادثه است و نه محدود به زمان و مکان.

این تأمل، مرا به این حقیقت رساند که شناخت حیات الهی، نیازمند معرفت عمیق است. به شاگردانم گفتم که باید در صفات خدا تأمل کنیم، نه آنکه او را با مفاهیم انسانی محدود کنیم. این درس، برایم چون سفری به سوی ناشناخته‌ها بود، سفری که هنوز ادامه دارد.

بخش دوازدهم: فاعلیت الهی، اعظم معرفت

در یکی از درس‌گفتارها، با نقد دیدگاه برخی از فیلسوفان، از جمله ملاصدرا، گفتم که اعظم معرفت، نه در ابطال حوادث در خدا، بلکه در شناخت فاعلیت اوست. خدا چه می‌کند؟ این سؤال، سال‌ها ذهنم را به خود مشغول کرده بود. به شاگردانم گفتم که شناخت فاعلیت الهی، یعنی درک چگونگی کنش خدا در عالم، از هر معرفتی برتر است.

این درس، برایم چون کلیدی بود که درهای معرفت را باز می‌کرد. اگر بخواهیم خدا را بشناسیم، باید در افعال او تأمل کنیم، نه فقط در آنچه نیست، بلکه در آنچه هست و آنچه می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای بازسازی نگاهمان به معرفت الهی. سال‌ها تأمل در ذات و صفات خدا، مرا به این حقیقت رساند که خداپرستی، شغل اصلی انسان است. اولیای خدا، چون چراغ‌هایی در مسیرند که ما را به سوی حق هدایت می‌کنند، اما مقصد، خود اوست. این درس‌ها، برایم چون سفری بود که هر گامش مرا به خدا نزدیک‌تر کرد. امیدوارم این خاطرات، برای شما نیز مشعلی باشد که راه را روشن کند و قلب‌هایتان را به سوی معرفت حق متمایل سازد.