متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (728)

مقدمه

سال‌ها پیش، در جلسات درس‌گفتار، با شوق و حرارتی که از عمق جانم برمی‌خاست، از معرفت، انسانیت، و راه‌های رسیدن به حقیقت سخن می‌گفتم. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در میان درس‌هایم بیان شده‌اند، شرحی از تجربه‌های زیسته‌ام هستند؛ تجربه‌هایی که در کوچه‌پس‌کوچه‌های قم، در میان مردم، و در دل تأملات عرفانی و علمی‌ام شکل گرفته‌اند. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، نه‌تنها بازتاب اندیشه‌هایم، بلکه بخشی از وجود من است که با صمیمیت و صداقت، برای شما روایت می‌کنم. در این بخش‌ها، از خودشناسی و تشخص انسانی تا نقد روش‌های تربیتی و ضرورت نرم‌خویی در جامعه سخن گفته‌ام، با این امید که این کلمات، جرقه‌ای برای تأمل و تحول در دل‌های شما باشد.

بخش اول: تشخص، کلیدی برای ادراک هستی

زمانی در جمع طلاب و شاگردانم، از اهمیت تشخص سخن می‌گفتم. تشخص، آن حالتی است که انسان با تمرین و تأمل در خویشتن، به عمقی از وجود خود دست می‌یابد که گویی پرده‌ها از برابر چشمانش کنار می‌رود. وقتی انسان خود را می‌شناسد، گویی دریچه‌ای به سوی هستی گشوده می‌شود. با کمی تمرین، با صرف زمانی برای فرو رفتن در خود، انسان می‌تواند آینده را ببیند، مرگ را حس کند، و حتی حالات دیگران را درک نماید، بی‌آنکه درگیر روزمرگی‌ها و حواشی شود.

این تشخص، گاه به‌صورت ذاتی در برخی افراد، که من آن‌ها را «محبوبین» می‌نامم، وجود دارد. اینان مانند کوهی از طلا هستند؛ ذاتشان ناب و درخشان است. گروهی دیگر، که «محبین» نامشان داده‌ام، باید با تلاش و اکتساب به این مقام برسند. و دسته‌ای دیگر، که «نژادین» خوانده می‌شوند، به‌صورت ژنتیکی این توانایی را دارند. در درس‌گفتارهایم، این تفاوت را با تمثیلی روشن می‌کردم: محبوبین، کوهی از طلا هستند، با رگه‌هایی اندک از خاک یا نمک؛ اما نژادین، کوهی از خاک‌اند که تنها رگه‌ای از طلا در آن نهفته است. این تشبیه، به ما می‌آموزد که هر کس، به فراخور ظرفیتش، می‌تواند به سوی معرفت گام بردارد.

محبوبین، اولیای الهی‌اند که عبادتشان از سر عشق است، نه طمع. آن‌ها نماز می‌خوانند، روزه می‌گیرند، و ذکر می‌گویند، نه برای آنکه چیزی به دست آورند، بلکه چون ذاتشان با این اعمال یکی شده است. این عشق، همان است که در «وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ» (قرآن کریم، بینه: ۵، «و به آنان جز این فرمان داده نشده بود که خدا را بپرستند در حالی که دین را برای او خالص کرده‌اند») تجلی یافته است. اما محبین، باید با زانو زدن و فشار آوردن بر خود، این مسیر را بپیمایند. و اینجاست که خودشناسی، کلید کار است. می‌گفتم: «انسان باید اول خود را پیدا کند، ببیند در کدام دسته است، و سپس راهش را ادامه دهد.» این خودشناسی، همان است که در حدیث شریف آمده: «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» (کسی که خود را بشناسد، پروردگارش را شناخته است).

بخش دوم: نقد تربیت سنتی و تحولات اجتماعی

در درس‌گفتارهایم، گاه از روش‌های نادرست آموزشی در علوم دینی سخن می‌گفتم. برخی مفاهیم، مانند «هیولای اولی»، چنان پیچیده و غیرواقعی تدریس می‌شدند که یادگیری‌شان دشوار بود و اصلاحشان دشوارتر. این پیچیدگی‌ها، گاه ذهن شاگردان را به جای روشنی، به تاریکی می‌کشاند. این نقد، ریشه در باورم به سادگی دین دارد، چنان‌که در «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ» (قرآن کریم، بقره: ۱۸۵، «خدا برای شما آسانی می‌خواهد و برای شما دشواری نمی‌خواهد») آمده است.

از سوی دیگر، روش‌های تربیتی سنتی نیز مرا به تأمل وامی‌داشت. در کودکی، مادران برای از شیر گرفتن فرزندانشان، گاه زغال یا قارقوروت بر سینه می‌مالیدند تا کودک از شیر خوردن بیزار شود. یا برای ترساندن کودکان، از «لولو» و «غول» سخن می‌گفتند. این روش‌ها، انسان‌هایی ترسو و غیرمتحرک می‌پروراندند. قنداق کردن کودکان تا دوسالگی، که به بهانه جلوگیری از کج شدن دست و پا انجام می‌شد، ذهن و جسمشان را محدود می‌کرد. این محدودیت‌ها، خلاقیت و شجاعت را از آن‌ها می‌گرفت و انسان‌هایی بزدل و بسته پرورش می‌داد.

اما تحولات اجتماعی، که عالمان دینی در آن نقش داشتند، جامعه را از این قیدوبندها رها کرد. می‌گفتم: «مردم ما در این سال‌ها، به اندازه دویست سال فهم و شعور پیدا کرده‌اند.» این تحول، در افزایش عقلانیت و پرهیز از خرافه‌پرستی آشکار است. دیگر مردم به‌راحتی فریب خرافات را نمی‌خورند و به دنبال دین اصیل‌اند، چنان‌که در «قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ» (قرآن کریم، بقره: ۱۱۱، «بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید») به عقلانیت دعوت شده‌اند.

داستانی از شاگردی که از من پرسید: «فرزندم دانشجوست و نماز نمی‌خواند، چه کنم؟» پاسخ دادم: «ببین چه می‌گوید.» گفت که پدرش سال‌ها نماز خوانده، اما رفتارش نادرست است؛ به مادرش فحش می‌دهد و او را می‌زند. گفتم: «این فرزند فهمیده است! او از تو بالاتر است، چون نمی‌خواهد نمازی بخواند که به بی‌اخلاقی منجر شود.» این داستان، نشان‌دهنده تأثیر رفتار والدین بر تربیت دینی است. اگر رفتارمان با ارزش‌های دینی هم‌خوانی نداشته باشد، فرزندانمان از دین گریزان می‌شوند.

بخش سوم: نرم‌خویی، راهی به سوی صفا و سلامت

در درس‌گفتارهایم، از اراده ذاتی موجودات سخن می‌گفتم. گیاهان را مثال می‌زدم که حتی از زیر آسفالت، با قدرتی الهی سر برمی‌آورند. این اراده، در انسان نیز وجود دارد، چنان‌که در «وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَبَاتًا» (قرآن کریم، نوح: ۱۷، «و خدا شما را مانند گیاهی از زمین رویانید») به آن اشاره شده است. اما آنچه مانع شکوفایی این اراده در انسان می‌شود، خشونتی است که قرن‌ها در جامعه ما ریشه دوانده.

خشونت، بزرگ‌ترین عیب جامعه ماست. می‌گفتم: «نه بی‌دینی، نه دزدی، نه بی‌نمازی؛ خشونت است که ما را به فلاکت کشانده.» این خشونت، ریشه در فرهنگ سلاطین و خلفایی دارد که مردم را بیمار و معیوب کردند. اما راه‌حل چیست؟ نرم‌خویی. اگر جامعه نرم شود، صفا و سلامت به آن بازمی‌گردد. می‌گفتم: «من تصمیم گرفتم عصبانی نشوم. حتی اگر کسی بخواهد مرا عصبانی کند، او کوچک‌تر از آن است که بتواند این کار را بکند.»

روزی را در قم، سوار تاکسی شدم. راننده، که از اهالی همان شهر بود، گفت: «حاج آقا، کرایه را طی کنیم که دعوایمان نشود.» با لبخند گفتم: «تو کوچک‌تر از آنی که با من دعوا کنی.» این سخن، که از سر شوخی و مهربانی بود، او را نرم کرد. در پایان مسیر، او نه‌تنها پول اضافی نگرفت، بلکه با دوستی و احترام از من خداحافظی کرد. این تجربه، نشان داد که نرم‌خویی می‌تواند قلب‌ها را به هم نزدیک کند، چنان‌که در «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ» (قرآن کریم، آل‌عمران: ۱۵۹، «به سبب رحمت الهی با آنان نرم‌خویی کردی») به آن اشاره شده است.

در پایان، باید بگویم که خداوند، حقیقتی زنده و ملموس است. در درس‌گفتارهایم، از جدایی خدا از زندگی روزمره انتقاد می‌کردم. او با ماست، چنان‌که در «وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ» (قرآن کریم، حدید: ۴، «و او با شماست هر کجا که باشید») آمده است. این حضور، باید در هر لحظه از زندگی‌مان حس شود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، دعوتی هستند به سوی خودشناسی، تحول، و نرم‌خویی. از تشخص، که کلید ادراک هستی است، تا نقد روش‌های تربیتی سنتی و تأکید بر ضرورت پرهیز از خشونت، این روایت‌ها تلاشی‌اند برای نشان دادن راهی به سوی زندگی معنوی و اجتماعی سالم‌تر. همواره به شاگردانم می‌گفتم: «خود را بشناسید، نرم‌خوی باشید، و خدا را در هر لحظه حس کنید.» این پیام، چکیده‌ای است از آنچه در این سال‌ها آموخته‌ام و با شما به اشتراک می‌گذارم.