متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (730)

مقدمه

سال‌ها پیش، در جلسات درس‌گفتارم، سخنانی را با شاگردان و همراهانم در میان گذاشتم که هرچند در لحظه‌ای گذرا بیان شدند، اما ریشه در عمق تجربه‌ها و تأملاتم داشتند. این گفتگوها، که اکنون به شکل خاطره‌ای مدون پیش روی شماست، تلاشی است برای بازسازی و پویایی علم دینی، فهم عمیق‌تر مفاهیم عرفانی و تأکید بر عمل در کنار دانش. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، نه‌تنها بازتابی از اندیشه‌های من، بلکه دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن با دینی که هم زنده است و هم پاسخ‌گوی نیازهای زمان. با زبانی ساده اما پرمعنا، این خاطرات را برای شما بازگو می‌کنم، گویی بار دیگر در همان جمع صمیمی، روبه‌روی شما نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم.

بخش اول: اصلاح تصورات و پویایی علم دینی

روزی در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم از ضرورت اصلاح تصورات در علم دینی سخن گفتم. سال‌ها تجربه به من آموخته بود که بسیاری از دشواری‌های ما در فهم دین، از تصورات نادرستی سرچشمه می‌گیرد که بدون تأمل پذیرفته‌ایم. به آن‌ها گفتم: «تصوراتمان را درست کنیم، تصدیق را بگذاریم برای بعد.» این سخن، نه‌تنها خطاب به شاگردانم، بلکه هشداری به خودم بود. عمری را صرف آموختن و آموزش کرده‌ام، اما همیشه این پرسش در ذهنم بود که آیا آنچه می‌گوییم، ریشه در حقیقت دارد؟ قرآن کریم می‌فرماید:
قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (بقره: ۱۱۱)؛ «بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید.» این آیه، مرا به این باور رساند که هر سخنی در دین باید مستند باشد. سخنان بی‌پایه، که تنها بر شنیده‌ها و «می‌گویند»ها استوار است، راه به جایی نمی‌برد.

در همان جلسه، از خطر تبدیل شدن دین به آثار باستانی هشدار دادم. اگر علم دینی را اصلاح نکنیم، دینمان مانند قبرستان وادی‌السلام یا تخته فولاد اصفهان، به چیزی کهنه و بی‌روح بدل می‌شود. به شاگردانم گفتم: «اگر امروز دست به کار نشویم، صد سال دیگر دینمان به موزه‌ای از آثار باستانی بدل خواهد شد.» این تصویر برایم دردناک بود، اما واقعیتی بود که نمی‌توانستم نادیده بگیرمش. دین باید زنده باشد، پویا و پاسخ‌گو به نیازهای روز. این پویایی، نیازمند بازنگری در روش‌هایمان و مستندسازی سخنانمان است.

در سفری به وادی‌السلام، همراه با گروهی از دوستان، به پشت‌بامی رفتیم و از آنجا به وسعت قبرستان نگاه کردیم. یکی پرسید: «حاج آقا، چطور این‌همه را زیارت کنیم؟» خنده‌ام گرفت و گفتم: «فاتحه‌ای بخوانید و فوت کنید، به همه می‌رسد!» این سخن، هرچند ساده بود، اما از باورم به ساده‌سازی اعمال عبادی می‌آمد. دین نباید بار سنگینی بر دوش ما باشد که ستون فقراتمان را بشکند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (بینه: ۵)؛ «و به آنان جز این فرمان داده نشده بود که خدا را بپرستند در حالی که دین را برای او خالص کرده‌اند.» اخلاص، کلید عبادت است، نه پیچیدگی‌های ظاهری.

در همان سفر، به مسجد کوفه رفتیم. به جای آنکه ساعت‌ها مشغول اعمال پیچیده شویم، دو رکعت نماز خواندم و گفتم: «خدایا، این دو رکعت را به همه هدیه می‌کنم، هیچ هم نمی‌خواهم.» این لحظه برایم درس بزرگی بود: عبادت باید از سر خلوص باشد، نه برای نمایش یا محاسبه. به شاگردانم گفتم: «اگر من بودم، تخته فولاد را صاف می‌کردم، چند قبر مقدس را نگه می‌داشتم و بقیه را به پارکی زیبا بدل می‌کردم که همه دنیا بیایند و ببینند.» این آرزو، از عشقم به زیبایی در دین می‌آمد. حدیث نبوی می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ جَمِيلٌ يُحِبُّ الْجَمَالَ»؛ «خدا زیباست و زیبایی را دوست دارد.» چرا اماکن دینی‌مان نباید بازتاب این زیبایی باشند؟

بخش دوم: بازنگری در مفاهیم عرفانی

در جلسه‌ای دیگر، سخن از معراج پیامبر(ص) به میان آمد. یکی از عالمان را به یاد آوردم که سال‌ها درباره معراج سخن می‌گفت و آن را به جزئیات مادی مانند کفش و عمامه پیامبر تقلیل می‌داد. با شاگردانم گفتم: «این‌گونه سخن گفتن، معراج را از عظمتش دور می‌کند.» معراج، سفری معنوی است، نه سفر با جسم و لباس‌های روزمره. به آن‌ها یادآوری کردم که قرآن کریم می‌فرماید:
فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى (طه: ۱۲)؛ «کفش‌هایت را درآور، زیرا تو در وادی مقدس طوی هستی.» این آیه به ما می‌آموزد که در فضاهای معنوی، باید از قیود مادی رها شویم.

به شاگردانم گفتم که هر فضایی، انسان را به رنگ خود درمی‌آورد. اگر در محیطی پست باشی، روحیه‌ات تنگ می‌شود؛ اگر در فضایی متعالی قرار بگیری، روحت اوج می‌گیرد. از تأثیر محیط بر انسان سخن گفتم. مثلاً در شهرهای مرتفع مانند شهرکرد، فشار خون شایع است، چون محیط بر جسم و روح اثر می‌گذارد. در قم، گاه تنگ‌نظری دیده می‌شود، چرا که خاکش نعمت مادی کمی دارد، اما صفای معنوی‌اش بی‌نظیر است. این تفاوت‌ها، درس بزرگی به من داد: محیط، نه‌تنها جسم، بلکه روح و رفتار ما را شکل می‌دهد.

از فرهنگ‌های محلی هم گفتم. در شمال، مهمان‌نوازی آسان است، چون نعمت فراوان است. اما در قم، گاه حتی برادر، برادرش را به سختی دعوت می‌کند! این تفاوت‌ها، از خاک و فرهنگ هر منطقه می‌آید. به شاگردانم گفتم: «دین باید این تفاوت‌ها را بشناسد و با آن‌ها هماهنگ شود.» این تأملات، مرا به این باور رساند که فهم دین، نیازمند فهم محیط و فرهنگ است.

بخش سوم: تمرین، کلید رشد معنوی

در یکی از درس‌گفتارهایم، از اهمیت عمل در کنار علم سخن گفتم. به شاگردانم گفتم: «علم دینی، اگر به عمل نینجامد، قساوت قلب می‌آورد.» قرآن کریم می‌فرماید:
دَنَى فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (نجم: ۸-۹)؛ «نزدیک شد و فروتر آمد، تا آنکه فاصله‌اش به دو کمان یا کمتر شد.» این آیه، مرا به یاد سیر و سلوک عرفانی می‌انداخت. به آن‌ها گفتم که علم باید ما را به سوی ملکوت و جبروت ببرد، جایی که اولیای خدا، حدود را می‌شکنند و به قرب الهی می‌رسند.

از محاسبه‌گری در عبادت انتقاد کردم. گاه ما در نماز، مشغول شمردن رکعات هستیم، اما اولیای خدا، در عبادتشان غرق حضورند. به شاگردانم گفتم: «وقتی به مراتب بالای سلوک می‌رسی، دیگر بنده نیستی، چون بند و بست‌ها از میان می‌رود.» این سخن، از عمق باورم به فنای فی‌الله می‌آمد، جایی که انسان از خودیت رها می‌شود و در مقام لا تعین قرار می‌گیرد.

از جدال‌های بی‌ثمر در علم دینی هم گله کردم. گفتم: «چرا وقتمان را صرف اثبات اشتباه دیگران می‌کنیم؟» این جدال‌ها، ما را از عبادت و عمل بازمی‌دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ (عنکبوت: ۴۶)؛ «با اهل کتاب جز به بهترین شیوه مجادله نکنید.» این آیه، مرا به پرهیز از بحث‌های بی‌فایده هدایت کرد.

به شاگردانم گفتم که زندگی دینی، مانند تمرین در باشگاه است. اگر رانندگی یک سال تمرین می‌خواهد، سلوک معنوی، عمری ممارست می‌طلبد. با خنده گفتم: «حالا که پا به سن گذاشتم، به جای بحول الله، اخ می‌گویم، چون پاهایم درد می‌کند!» این سخن، هرچند طنزآمیز بود، اما حقیقتی را نشان می‌داد: بدون تمرین مداوم، علم به تنهایی کافی نیست. قرآن کریم می‌فرماید:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت: ۶۹)؛ «و کسانی که در راه ما کوشیدند، به یقین راه‌های خود را به آنان نشان می‌دهیم.» این آیه، مرا به این باور رساند که تمرین، کلید رشد معنوی است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده، دعوتی است به بازنگری در چگونه زیستن با دین. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «دین باید زنده باشد، باید نفس بکشد.» این خاطرات، نه‌تنها بازتابی از تجربه‌های شخصی من، بلکه تلاشی است برای نشان دادن راهی که دین را از کهنگی به پویایی، از پیچیدگی به سادگی، و از حرف به عمل می‌رساند. امیدوارم این کلمات، شما را به تأمل در زندگی معنوی و اجتماعی‌تان دعوت کند، همان‌گونه که مرا به این تأمل واداشت.