متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (733)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا با نگاهی عمیق به مسائل تربیتی و اجتماعی، راهی به سوی پرورش انسان‌هایی بزرگ‌منش و آزاداندیش بگشایم. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در جلسات درس به آن‌ها اشاره کرده‌ام، بازتاب تجربه‌ها و تأملاتم در زندگی است. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، شرح تفصیلی خاطراتی است که ریشه در عمق باورهایم به کرامت انسانی، آزادی، و ضرورت اصلاح فرهنگ تربیتی دارد. در این گفتارها، با زبانی صمیمی اما ژرف، از نقد روش‌های محدودکننده تربیت خانوادگی تا تأکید بر جایگاه والای انسان در نگاه دینی سخن گفته‌ام. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن و چگونه پرورش دادن انسان‌هایی که بتوانند دنیا را به دست گیرند.

بخش اول: نقد روش‌های تربیتی محدودکننده در خانواده

زمانی در مکتب و مدرسه، تعریف عجیبی از «بچه خوب» ارائه می‌شد. بچه خوب، در نگاه برخی، کودکی بود که ساکت باشد، مظلوم بماند، شیشه نشکند، دعوا نکند، و فریاد نزند. حتی در پوشش، باید کلاه بر سر می‌داشت و قبا بر تن می‌کرد. گویی خوبی را در محدودیت و خاموشی خلاصه کرده بودند. کودکی را که در مدرسه ما درس می‌خواند. او با کلاه و قبایی که مادرش بر تنش کرده بود، به مکتب می‌آمد. این پوشش، که شاید در نگاه بزرگ‌ترها نشانه ادب و متانت بود، برای او و دیگر کودکان جز تمسخر و طرد اجتماعی چیزی به ارمغان نیاورد. این کودک، که در ابتدا مسخره هم‌کلاسی‌ها بود، بعدها بزرگ شد و شخصیتی برجسته یافت، اما چه رنج‌هایی که از این تحمیل‌ها نکشید.

این تجربه مرا به تأمل واداشت که چرا باید کودکان را در قفس تنگ فرهنگ‌های دست‌وپاگیر محبوس کنیم؟ کودکی که آزاد نباشد، که نتواند شیشه‌ای بشکند یا فریاد بزند و خود را نشان دهد، چگونه می‌تواند انسانی بزرگ شود؟ به باورم، باید به کودکان اجازه داد تا خود را ابراز کنند، حتی اگر این ابراز وجود به دعوا یا شلوغی منجر شود. این‌ها نشانه‌های زنده بودن و انسان بودن است. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا (انسان: ۳، «ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاس‌گزار است یا ناسپاس»). این آیه نشان می‌دهد که انسان با آزادی اراده آفریده شده و باید فرصت ابراز وجود داشته باشد تا راه خود را بیابد.

در خانواده‌ها نیز همین فرهنگ محدودکننده را می‌دیدم. در بسیاری از خانه‌ها، کودکان اجازه اظهارنظر نداشتند. اگر به پدر یا مادر اشکالی می‌گرفتند، متهم به بی‌ادبی می‌شدند. این روش، گویی می‌خواست انسان را کوچک نگه دارد، نه بزرگ. قرآن کریم اما از مشورت سخن می‌گوید: وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ (شوری: ۳۸، «و کارشان با مشورت میان خودشان است»). چرا نباید به کودکانمان بیاموزیم که نظر دهند، بحث کنند، و حتی اشتباه کنند؟ این‌ها گام‌هایی است به سوی بزرگی.

به باورم، انسان باید بزرگ پرورش یابد، حتی اگر بد باشد. بزرگی، مقدم بر خوبی است. قرآن کریم جایگاه والای انسان را چنین توصیف می‌کند: فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (حجر: ۲۹، «چون او را پرداختم و از روح خود در او دمیدم، برایش سجده کنید»). این عظمت ذاتی انسان است که باید در تربیت او پاس داشته شود.

بخش دوم: اصلاح فرهنگ تربیتی و نقش زنان در جامعه

در درس‌گفتارهایم، بارها از ضرورت تربیت بزرگ‌منشانه سخن گفته‌ام. تربیت باید از همان آغاز زندگی، حتی از دوران بارداری مادر، آغاز شود. مادری که خود بزرگ و آزاد پرورش یافته باشد، می‌تواند فرزندی بزرگ به دنیا آورد. قرآن کریم می‌فرماید: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا (تحریم: ۶، «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خود و خانواده‌تان را از آتشی حفظ کنید»). این آیه بر اهمیت تربیت صحیح از همان ابتدا تأکید دارد.

یکی از بزرگ‌ترین موانع تربیت بزرگ‌منشانه، فرهنگ محدودکننده‌ای است که به‌ویژه بر زنان تحمیل می‌شود. زنی را که برای حضور در مؤسسه ما آمده بود. او چنان از ترس و اضطراب در رنج بود که گویی در بیابانی ناامن قدم گذاشته است. این ترس، نتیجه سال‌ها تربیت محدودکننده بود که به او آموخته بود بدون همراه نمی‌تواند گامی بردارد. این زن، که حتی از طلبه‌های ساده مؤسسه هراس داشت، نمونه‌ای بود از انسان‌هایی که فرهنگ نادرست، آن‌ها را کوچک کرده است. قرآن کریم اما از شجاعت و توکل سخن می‌گوید: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (احزاب: ۳، «و بر خدا توکل کن و خدا به‌عنوان وکیل بس است»).

در تاریخ دینی ما، زنانی چون حضرت زینب (س) نمونه‌ای درخشان از بزرگی و استقلال‌اند. در درس‌گفتارهایم، از نقش بی‌بدیل ایشان در قافله کربلا سخن گفته‌ام. او با شجاعت و درایت، نه‌تنها قافله را مدیریت کرد، بلکه دو امام معصوم را نیز هدایت نمود. این بزرگی، نتیجه تربیتی است که به او اجازه داد تا عظمت وجودی خود را شکوفا کند. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که زنان، اگر از قید محدودیت‌ها رها شوند، می‌توانند در جامعه نقش‌هایی عظیم ایفا کنند.

اما متأسفانه، فرهنگ سنتی ما گاه زنان را چنان محدود کرده که حتی برای کارهای ساده‌ای چون خرید یا رفتن به پزشک، نیازمند همراهی دیگران‌اند. در گذشته، زنان به دلیل تحمیل پوشش‌هایی مانند چادرهای دست‌وپاگیر، حتی نمی‌توانستند به‌راحتی وظایف روزمره خود را انجام دهند. قرآن کریم اما از برابری حقوق زنان و مردان سخن می‌گوید: لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ (بقره: ۲۲۸، «برای زنان حقوقی است همانند آنچه بر عهده آن‌هاست به شایستگی»).

یکی دیگر از مسائل تأمل‌برانگیز، قوانینی است که گاه به جای حمایت از زنان، آن‌ها را تحقیر می‌کند. در درس‌گفتارهایم، از قانون «اجره‌المثل» انتقاد کرده‌ام. این قانون، که به زنان برای کارهای خانگی‌شان دستمزد می‌دهد، گویی آن‌ها را به کارگر خانگی تقلیل می‌دهد. زن، بانوی خانه است، نه کارگر. زندگی مشترک، مشارکت در عشق و مسئولیت است، نه معامله‌ای برای دستمزد. قرآن کریم جایگاه والای زنان را چنین توصیف می‌کند: وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا (روم: ۲۱، «و از نشانه‌های او این است که برایتان از جنس خودتان همسرانی آفرید تا به آن‌ها آرامش یابید»).

به باورم، انسان برای رسیدن به مقامات معنوی چون وحی، الهام، و کرامت، باید ابتدا بزرگی وجودی خود را بازیابد. این بزرگی، تنها در سایه تربیتی آزاد و بزرگ‌منشانه ممکن است. فرهنگ‌های زائد، که انسان را کوچک می‌کنند، مانع این سلوک‌اند. قرآن کریم بار دیگر بر کرامت انسان تأکید می‌کند: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (اسراء: ۷۰، «و به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم»).

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که ریشه در درس‌گفتارهایم دارند، دعوتی است به بازاندیشی در فرهنگ تربیتی و اجتماعی‌مان. همواره کوشیده‌ام تا با نقد روش‌های محدودکننده، راهی به سوی پرورش انسان‌هایی بزرگ و آزاداندیش نشان دهم. از کودکان که باید آزادانه ابراز وجود کنند تا زنان که باید از قید محدودیت‌های غیرضروری رها شوند، همه و همه در پی آن است که انسان به عظمت ذاتی خود بازگردد. این خاطرات، نه‌تنها شرح تجربه‌های شخصی من است، بلکه دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن و چگونه ساختن جامعه‌ای که در آن، هر انسان فرصتی برای شکوفایی داشته باشد.