متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (738)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به فرازهایی از زندگی و تجربیاتم اشاره کرده‌ام که هر یک، چونان چراغی، راهی به سوی حقیقت و معرفت گشوده‌اند. این گفتگوها، که اکنون در قالب «گفتگوهای صمیمی» پیش روی شماست، روایت‌هایی هستند از دغدغه‌هایم برای اصلاح امور دینی و اجتماعی، از تأملاتم در باب سحر و جادو، سوءاستفاده از علوم معنوی، و شیوه‌های نادرست آموزش دینی. در این خاطرات، با شما از عمق جان سخن می‌گویم، گویی در محفلی صمیمی نشسته‌ایم و از آنچه دیده‌ام و آموخته‌ام، برایتان بازگو می‌کنم. این روایت‌ها نه تنها شرح وقایع گذشته‌اند، بلکه دعوتی‌اند به تأمل در مسیر معنوی و علمی زندگی.

بخش اول: مقابله با سحر و ضرورت علم دینی

در یکی از درس‌گفتارهایم، از پدیده سحر و جادو سخن گفتم. در منطقه‌ای که سحر و جادو چونان سایه‌ای شوم بر زندگی مردم افتاده بود، برخی گمان می‌کردند نیروی انتظامی می‌تواند این مشکل را حل کند. اما مگر می‌شود با ابزار مادی، به جنگ امری معنوی رفت؟ سحر، آن‌گونه که در قرآن کریم آمده، نیرویی است که جز با اذن الهی اثر نمی‌کند:
وَمَا هُمْ بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ (قرآن کریم، بقره: ۱۰۲، «و با آن به کسی زیان نرسانند مگر به اذن خدا»). این آیه به من آموخت که برای خنثی‌سازی سحر، باید به علم دینی و عالمان ربانی تکیه کرد، نه صرفاً نیروی انتظامی.

در یکی از این مناطق، مردم از سنگ‌بارانی عجیب در رنج بودند. سنگ‌هایی که از ناکجا بر سرشان می‌بارید و آرامش را از آن‌ها سلب کرده بود. عالمی به آنجا رفت و دعا خواند، اما سنگ‌ها نه تنها متوقف نشدند، بلکه بر سر او نیز فرود آمدند! این ماجرا، که گاه با طنزی تلخ در خاطرمان مانده، نشان داد که برای حل چنین مسائلی، باید با روش‌های درست و علمی پیش رفت. عالم دیگری، با توکل و دانش، این مشکل را حل کرد، اما به جادوگری متهم شد! این اتهامات، که ریشه در حسادت یا ناآگاهی داشت، مرا به یاد این آیه انداخت:
وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (قرآن کریم، انفال: ۱۷، «و تو نیفکندی چون افکندی، بلکه خدا افکند»). موفقیت او از خدا بود، اما مردم گاه حقیقت را نمی‌دیدند.

این تجربه مرا به این باور رساند که علم دینی باید تقویت شود تا مردم به دام راه‌حل‌های غیرمشروع نیفتند. وقتی علم دینی ضعیف باشد، مردم به سوی ساحران و کاسبان دین می‌روند و این، مصیبتی است که جامعه را گرفتار می‌کند.

بخش دوم: سوءاستفاده از علوم معنوی

در یکی از درس‌گفتارهایم، از خطر سوءاستفاده از علوم معنوی سخن گفتم. عالمی بود که با دانش خود کاسبی می‌کرد و از مردم پول می‌گرفت. من به او هشدار دادم که این کار، عاقبت خوشی ندارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا (قرآن کریم، بقره: ۴۱، «و آیات مرا به بهای اندک مفروشید»). اما او گوش نکرد و سرانجام، بیماری و ناکامی گریبانش را گرفت. روزی که او را دیدم، از صندلی افتاده بود و ناتوان شده بود. این ماجرا به من آموخت که عالم دینی باید به رزق ملكوتی خود اکتفا کند، چنان‌که قرآن می‌فرماید:
وَمَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِينَ (قرآن کریم، شعراء: ۱۲۷، «و من از شما بر آن مزدی نمی‌خواهم، مزدم جز بر پروردگار جهانیان نیست»).

سحر و جادو، اگرچه با اذن الهی اثر می‌کنند، اما سوءاستفاده از آن‌ها به فساد می‌انجامد. گفتم حتی نان خوردن و سیر شدن نیز به اذن خداست:
وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ (قرآن کریم، انسان: ۳۰، «و شما جز آنچه خدا بخواهد، اراده نمی‌کنید»). این آیه مرا به این باور رساند که هر موفقیتی، از سحر تا علم، تحت اراده الهی است.

بخش سوم: نقدی بر روش‌های حفظ قرآن

شبی در ماه رمضان، در محفلی که برخی از بزرگان حضور داشتند، از روش‌های نادرست حفظ قرآن سخن گفتم. کودکی بود که قرآن را به‌خوبی حفظ کرده بود، اما چهره‌اش از فشار روانی این کار حکایت داشت. من با صراحت گفتم که این روش، به استعدادهای او آسیب زده است. قرآن کریم می‌فرماید:
أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ (قرآن کریم، انعام: ۵۰، «آیا تفکر نمی‌کنید؟»). فرهنگ شیعه، فرهنگ درایت و تفکر است، نه حفظ و روایت صرف. حفظ افراطی قرآن، گاه استعدادهای دیگر را سرکوب می‌کند و به جای معرفت، به سرگرمی می‌انجامد.

پس از انقلاب، به دلیل نبود محتوای معنوی کافی، به کودکان گفتند قرآن حفظ کنند، گویی مشق‌نویسی است! این روش، چونان آیه‌ای که می‌فرماید:
وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ (قرآن کریم، اسراء: ۳۶، «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال نکن»)، به جای پرورش معرفت، به اتلاف وقت منجر شد. در گذشته، حفظ قرآن برای جلوگیری از گم شدن آیات بود، اما امروز که قرآن در دسترس همگان است، باید بر فهم و تدبر تمرکز کرد:
كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ (قرآن کریم، ص: ۲۹، «کتابی است که به‌سوی تو فرو فرستادیم تا در آیاتش تدبر کنند»).

من همیشه بر این باور بودم که هر فرد باید در زمینه استعداد خود پرورش یابد. تمرکز بیش از حد بر یک مهارت، مانند حفظ قرآن، گاه به هلاکت استعدادهای دیگر می‌انجامد:
وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (قرآن کریم، بقره: ۱۹۵، «و خود را با دست خود به هلاکت میفکنید»). موفقیت در هر زمینه، نیازمند ریاضت است، اما این ریاضت باید متعادل باشد:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا (قرآن کریم، عنکبوت: ۶۹، «و کسانی که در راه ما کوشیدند، به یقین راه‌های خود را به آنان نشان می‌دهیم»).

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، دعوتی هستند به تأمل در مسیر زندگی معنوی و علمی. از مقابله با سحر و جادو گرفته تا پرهیز از کاسبی با دین و نقد روش‌های نادرست حفظ قرآن، هر روایت، گامی است به سوی اصلاح فردی و اجتماعی. من، با تمام وجود، کوشیده‌ام که این تجربیات را با شما در میان بگذارم، گویی در محفلی صمیمی نشسته‌ایم و از حقیقت سخن می‌گوییم. باشد که این کلمات، چونان نوری، راه شما را روشن کند.