متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (743)

مقدمه

در جلسات درس‌گفتارهایم، گاه سخنانی کوتاه از زندگی و تجربیاتم می‌گفتم که هر یک، دریچه‌ای بود به سوی معرفت و سلوک. اینک، آن خاطرات و تأملات را با دلی پر از محبت و امیدی به هدایت، بازگو می‌کنم تا شاید نوری بر مسیر جویندگان حقیقت بتاباند. در این گفتگوهای صمیمی، از محبت به‌عنوان راه معرفت سخن می‌گویم و از ضرورت تحرک و ورزش برای آمادگی جسم و جان در مسیر سلوک معنوی. آنچه در این بخش‌ها می‌خوانید، نه‌تنها شرح حال و تجربه‌ای شخصی، بلکه دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن و چگونه به خدا نزدیک شدن.

بخش اول: محبت، کلید معرفت

روزگاری با طلاب و جویندگان معرفت هم‌سخن می‌شدم و از محبت به‌عنوان بهترین راه معرفت سخن می‌گفتم. محبت، گویی کلیدی است که قفل دل را می‌گشاید و راه را به سوی حقیقت هموار می‌کند. در یکی از این جلسات، داستانی از مردی ساده‌دل گفتم که راننده تریلی بود، پنجاه سال داشت و نه طلبه بود و نه درس حوزوی خوانده بود، اما قلبش پر از محبت بود.

این مرد، وقتی در جاده‌ای سنگی می‌دید، توقف می‌کرد، به سنگ سلام می‌داد و با احترام آن را از جاده برمی‌داشت تا مبادا به کسی آسیبی برسد. می‌گفت: «این سنگ بد جایی است، اذیت می‌شود، با احترام برش می‌دارم و کنار جاده می‌گذارم.» یا وقتی درختی تشنه می‌دید، آب در دسترس داشت، به درخت سلام می‌کرد، آب به پایش می‌ریخت و عذرخواهی می‌کرد که شاید دیگر نتواند بازگردد. این رفتارش، نشانه‌ای بود از محبتی عمیق به خلقت خدا، محبتی که به او معرفتی بخشیده بود، گویی با هر سلام به سنگ و درخت، گامی به سوی خدا برمی‌داشت.

قرآن کریم: وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ (اعراف: ۱۵۶) – رحمتم همه چیز را در برگرفت.

این آیه، گویی توصیف همان محبتی است که این مرد ساده‌دل به موجودات نشان می‌داد. محبت او، جلوه‌ای از رحمت الهی بود که همه خلقت را در برگرفته است. به او گفتم: «مواظب باش، این معرفت خطرناک است، مبادا به خودنمایی بیفتی.» و او را هشدار دادم که این حال را به دیگران نگوید، چرا که معرفت راستین در اخلاص است.

قرآن کریم: وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ (بینة: ۵) – به آنان جز این فرمان داده نشده بود که خدا را بپرستند و دین را برای او خالص کنند.

محبت، نه‌تنها به سنگ و درخت، بلکه به انسان‌ها، به‌ویژه نزدیکان، باید در دل آدمی ریشه بدواند. می‌گفتم: انسان باید ابتدا به زن و فرزندش، به خلق خدا محبت کند. اگر به فرزندانمان تندی کنیم، اگر به نزدیکانمان بی‌احترامی کنیم، چگونه می‌توانیم ادعای معرفت کنیم؟ محبت به خلق، گویی پلی است به سوی محبت خدا.

قرآن کریم: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا (إسراء: ۲۳) – به پدر و مادر نیکی کنید.

خشونت، چه در رفتار با فرزندان و چه در جامعه، مانعی بزرگ در مسیر معرفت است. از رفتارهای خشن برخی والدین گله می‌کردم. کودکی که از پدر و مادرش تندی می‌بیند، چگونه می‌تواند به دین و معنویت دل ببندد؟ محبت، کلید گشایش دل‌هاست.

قرآن کریم: وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا (بقره: ۸۳) – با مردم به نیکی سخن گویید.

می‌گفتم: دلی که پر از کینه و خشونت باشد، راه به معرفت نمی‌برد. محبت، گویی جریانی است که دل‌ها را به هم پیوند می‌دهد و به خدا نزدیک می‌کند.

قرآن کریم: وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ (انفال: ۶۳) – میان دل‌هایشان الفت انداخت.

در گذشته، عالمان دینی با ملایمت و محبت با خلق خدا رفتار می‌کردند. می‌گفتم: برخی از این عالمان حتی پشه‌ای را نمی‌کشتند، بلکه در را باز می‌کردند تا پشه بیرون برود. اما امروز، گویی خشونت در جامعه ما ریشه دوانده و این ملایمت کم‌رنگ شده است. این خشونت، مانعی است در برابر معرفت.

قرآن کریم: وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ (فصلت: ۳۴) – نیکی و بدی یکسان نیست.

همیشه دعا می‌کردم که خداوند به ما توفیق علم و معرفت عطا کند، چرا که این مسیر، نیازمند لطف الهی است.

قرآن کریم: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ (غافر: ۶۰) – مرا بخوانید تا شما را اجابت کنم.

بخش دوم: نقد علم دینی و ضرورت ورزش

روزهایی را که در قم، با طلاب جوان درباره علم دینی و محدودیت‌هایش سخن می‌گفتم. آن روزها، تازه به قم آمده بودم و شاهد بودم که برخی طلاب، کتاب‌هایی چون «حادی عشر» را می‌خواندند. به آن‌ها می‌گفتم: «این کتاب‌ها پر از اشکال است، چرا به سراغ متون عمیق‌تر مانند منظومه و شرح تجرید نمی‌روید؟» این انتقاد، نه از سر تکبر، بلکه از دغدغه‌ای برای پیشرفت علم دینی بود.

قرآن کریم: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (إسراء: ۸۵) – به شما از دانش جز اندکی داده نشده است.

ترس، گویی سایه‌ای سنگین بر فهم دینی انداخته بود. می‌گفتم: ترس در جامعه دینی، مانع فهم و پیشرفت است. وقتی مردم از ترس در لاک خود فرو می‌روند، فهمشان بسته می‌شود.

قرآن کریم: إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ (آل عمران: ۱۷۵) – این شیطان است که دوستانش را می‌ترساند.

در علوم تجربی، آزادی فکری به پیشرفت‌های چشمگیری منجر شده بود. به طلاب می‌گفتم: اگر در علم دینی هم این آزادی باشد، چه اختراعات و اکتشافاتی که رخ نخواهد داد! اما گویی برخی محدودیت‌ها، مانع این پیشرفت شده بود.

قرآن کریم: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ (کهف: ۲۹) – بگو حق از پروردگارتان است.

از تأثیر رفتار والدین بر فرزندان سخن می‌گفتم. کودکی که می‌بیند پدرش پنجاه سال نماز خوانده، اما با مادرش بد رفتار می‌کند، می‌گوید: «این دین چه خاصیتی دارد؟» این سؤال، از فهم او برمی‌آید، نه از انکار.

قرآن کریم: وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ (طه: ۱۳۲) – خاندانت را به نماز فرمان ده.

جامعه ما، به برکت انقلاب و خون شهدا، فهمی بالاتر یافته، اما عمل به دین کاهش یافته است. این از سر فهم است، نه نادانی. مردم به دنبال آثار عملی دین هستند، و وقتی آن را نمی‌یابند، شک می‌کنند.

قرآن کریم: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (بقره: ۴۲) – حق را با باطل درنیامیزید.

به طلاب می‌گفتم: ادعای معرفت بدون عمل، راه به جایی نمی‌برد. باید عمل باشد تا معرفت به نتیجه برسد.

قرآن کریم: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ (صف: ۲) – ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چرا چیزی می‌گویید که انجام نمی‌دهید؟

معرفت، تنها برای مؤمنان نیست. می‌گفتم: توانایی‌های معنوی در همه انسان‌ها، حتی غیرمؤمنان، وجود دارد. شاعری که شعر می‌سراید، نیازی به ایمان ندارد، شعر از دلش برمی‌آید.

قرآن کریم: وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (إسراء: ۷۰) – به‌راستی فرزندان آدم را گرامی داشتیم.

نباید معرفت را به مؤمنان محدود کرد. گویی هر انسانی، در هر مسلکی، می‌تواند راهی به سوی حقیقت بیابد.

قرآن کریم: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ (إسراء: ۴۴) – هیچ چیز نیست مگر اینکه به ستایش او تسبیح می‌گویند.

از تأثیر فرهنگ عامه، مانند موسیقی، سخن می‌گفتم. وقتی این امور آزاد شدند، استعدادها شکوفا شد. اما در علم دینی، گویی هنوز ترس حاکم است.

قرآن کریم: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ (کهف: ۲۹) – بگو حق از پروردگارتان است.

از سوءاستفاده از علوم غریبه نیز گله داشتم. در قم، برخی به این علوم روی آورده بودند و از آن سوءاستفاده می‌کردند. این پنهان‌کاری، به انحراف می‌انجامد.

قرآن کریم: وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ (بقره: ۴۲) – حق را با باطل درنیامیزید.

اما آنچه بیش از همه بر آن تأکید داشتم، ضرورت ورزش و نرمش بود. می‌گفتم: جسم ضعیف، مانع معرفت است. ورزش، گویی کلیدی است برای پاک‌سازی جسم و ذهن.

قرآن کریم: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (انفال: ۶۰) – هر چه در توان دارید از نیرو برای آنان آماده کنید.

عبادت‌هایی مانند وضو و نماز، خود نوعی حرکت و ورزش‌اند. این حرکات، جسم و روح را هماهنگ می‌کنند.

قرآن کریم: إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ (عنکبوت: ۴۵) – به‌راستی نماز از زشتی و ناپسندی بازمی‌دارد.

پرخوابی، گویی باتلاقی است که جسم و ذهن را سنگین می‌کند. به طلاب می‌گفتم: خواب را کم کنید، ورزش کنید، تا جسم و جانتان آماده سلوک شود.

قرآن کریم: وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا (نبأ: ۹) – خواب شما را مایه آرامش قرار دادیم.

ورزش، سموم را از بدن دفع می‌کند و ذهن را برای معرفت آماده می‌سازد.

قرآن کریم: كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ (بقره: ۵۷) – از پاکیزه‌هایی که به شما روزی داده‌ایم بخورید.

یبوست، نتیجه بی‌تحرکی است. می‌گفتم: ورزش کنید تا جسم سالم بماند و ذهن آماده شود.

قرآن کریم: وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا (اعراف: ۳۱) – بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید.

ورزش، آرامش روانی می‌آورد و انرژی منفی را تخلیه می‌کند.

قرآن کریم: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد: ۲۸) – آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد.

از عارفان واصل سخن می‌گفتم. هر عارفی که به مقصد رسیده بود، ورزش و تحرک داشت. جسم سالم، شرط سلوک است.

قرآن کریم: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (انفال: ۶۰) – هر چه در توان دارید از نیرو برای آنان آماده کنید.

ضعف جسم، مانع معرفت است. جسم باید پاک و قوی باشد تا روح به سوی خدا پرواز کند.

قرآن کریم: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (شمس: ۹) – به‌راستی رستگار شد کسی که نفسش را پاک کرد.

بدن انسان، گویی ظرفی است پر از آلودگی. ورزش، این ظرف را پاک می‌کند.

قرآن کریم: وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْ (مدثر: ۴) – جامه‌ات را پاکیزه دار.

به طلاب می‌گفتم: حتی اگر آرتروز دارید، حتی اگر بیمارید، ورزش کنید. بدن باید تکان بخورد تا آلودگی‌ها بریزد.

قرآن کریم: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ (انفال: ۶۰) – هر چه در توان دارید از نیرو برای آنان آماده کنید.

از سخن امیرالمؤمنین علیه‌السلام نقل می‌کردم: «اولش نطفه است، آخرش جیفه، و مابین آن دو، حامل آشغال.» بدن انسان، گویی ملاقه‌ای است که باید تکانش داد تا پاک شود.

قرآن کریم: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (شمس: ۹) – به‌راستی رستگار شد کسی که نفسش را پاک کرد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل در مسیر معرفت و سلوک. محبت، گویی نوری است که دل را روشن می‌کند و راه را به سوی خدا هموار می‌سازد. ورزش و تحرک، کلیدی است برای آماده‌سازی جسم و جان در این مسیر. نقد علم دینی و دعوت به آزادی فکری، گامی است به سوی پیشرفت معنوی و علمی. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در چگونه زیستن، چگونه محبت ورزیدن، و چگونه به خدا نزدیک شدن. باشد که این سخنان، نوری در دل جویندگان حقیقت بیفروزد.