متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 746

مقدمه

آنچه در این مجموعه پیش روی شماست، بازنمایی خاطراتی است که در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، شرحی است از تأملات و تجربیاتم در مسیر معرفت الهی، نگاهی به مسائل جامعه اسلامی و تأملاتی در باب فلسفه و عرفان. هر بخش از این گفتگوها، مانند دریچه‌ای است که به سوی تجربه‌ای زیسته گشوده می‌شود، با این امید که خواننده را به تأمل در حقیقت و راه‌های نزدیک شدن به آن دعوت کند. این خاطرات نه‌تنها شرح گذشته است، بلکه دعوتی است به اندیشیدن در اکنون و آینده، با نگاهی عمیق به مسائل معنوی، علمی و اجتماعی.

بخش اول: شجاعت در مسیر معرفت الهی

گاه در پی شناخت عمیق‌تر حقیقت بودم. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: هر کتابی در فلسفه و عرفان که به دستتان رسید، بخوانید. این راه، راهی است که نیاز به شجاعت دارد، شجاعتی برای روبه‌رو شدن با حقیقت عظیم الهی. قرب به خداوند، همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (طه: ۱۱۴، «و بگو پروردگارا، بر دانشم بیفزای»)، نیازمند افزایش دانش و آمادگی معنوی است. اما این مسیر، خطرناک است؛ نه از آن جهت که خداوند بخواهد ما را از خود دور کند، بلکه چون عظمت این راه گاهی ما را به آستانه‌ای می‌رساند که باید با تمام وجود به آن گام بگذاریم.

یادم می‌آید یکی از عالمان دینی به من گفت: «خیلی دنبال این چیزها نرو، ما رفتیم و هیچ خبری نبود!» خنده‌ام گرفت. به او گفتم: «شما تا تاریکی را دیدی، ترسیدی و برگشتی. آن‌هایی که رفتند و برنگشتند، حقیقت را یافتند.» این سخن، طعنه‌ای بود به ترس از معرفت عمیق. قرآن کریم می‌فرماید: فَلَا تَخَفْهُمْ وَاخْشَوْنِ (بقره: ۱۵۰، «پس از آنان نترسید و از من بترسید»). ترس از حقیقت، مانعی است که راه سلوک را سد می‌کند. باید شجاعت داشت، باید به سوی خدا گام برداشت، حتی اگر این گام‌ها ما را به آستانه‌ای برساند که از شدت عظمتش، دلمان بلرزد.

هر شب، دعای جوشن کبیر را می‌خواندم. گاهی صد بار، گاهی بیشتر، با تأمل در اسما و صفات الهی. این دعا، مانند دری است به سوی شناخت خداوند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى فَادْعُوهُ بِهَا (اعراف: ۱۸۰، «و برای خدا نام‌های نیکوست، پس او را با آنها بخوانید»). این تأمل، قلب را به سوی معرفتی عمیق‌تر هدایت می‌کند، معرفتی که تنها با شجاعت و عشق به دست می‌آید.

بخش دوم: تأثیر فرهنگ و رسانه در گذشته

روزگار تهران قدیم را، زمانی که دو رادیو داشتیم: رادیو ایران و رادیو نیروی هوایی. رادیو نیروی هوایی چند ساعتی در روز برنامه داشت، با آوازهایی از گوگوش و دیگران که مردم را سرگرم می‌کرد. اما آنچه دل‌ها را به خود می‌کشاند، داستان هزار و یک شب بود. هر شب، مردم پای رادیو می‌نشستند و با هیجان به قصه‌های شهرزاد گوش می‌دادند. وقتی قصه به صبح می‌رسید و شهرزاد می‌گفت: «چون قصه به اینجا رسید، بامداد شد و لب از سخن فرو بست»، همه منتظر شب بعد بودند. این قصه‌ها، مانند آیه‌ای از قرآن کریم که می‌فرماید: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (اعراف: ۱۷۶، «پس داستان‌ها را بازگو کن، شاید که بیندیشند»)، مردم را به تأمل وامی‌داشت.

آن روزها، برق محدود بود. شب‌ها از ساعت شش، لامپ‌ها روشن می‌شد و مردم با نور کم، پای رادیو جمع می‌شدند. این سادگی، هیجان قصه‌ها را دوچندان می‌کرد. اما امروز، با هزاران کانال و رسانه، انگار دل‌ها دیگر به راحتی تکان نمی‌خورند. قرآن کریم می‌فرماید: وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ (اسراء: ۸۳، «و چون به انسان نعمت دهیم، روی می‌گرداند و به پهلو می‌شود»). این اشباع رسانه‌ای، حس و حال معنوی را کمرنگ کرده است.

این قصه‌ها برایم تمثیلی از فلسفه و عرفان شدند. در فلسفه، گاه تا پشت در خانه حق تعالی می‌رویم، اما وارد نمی‌شویم. مانند شهرزاد که قصه را نیمه‌تمام می‌گذارد، فلسفه هم ما را به آستانه معرفت می‌رساند، اما عظمت خداوند، فراتر از این چارچوب‌هاست. قرآن کریم می‌فرماید: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ (شوری: ۱۱، «هیچ چیز مانند او نیست»). معرفت اولیای خدا، فراتر از تشکیک و شدت وجود است؛ آن‌ها با إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (فاتحه: ۵، «تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم») به حقیقت متصل شدند.

بخش سوم: چالش‌های جامعه اسلامی

سال‌ها تأمل در مسائل امت اسلامی، مرا به این نتیجه رساند که سه چالش اصلی پیش روی ماست: بهداشت، علم و معرفت الهی. در باب بهداشت، باید بگویم که ضعف ما در این حوزه، ریشه در کم‌توجهی علم دینی دارد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ (بقره: ۲۲۲، «خداوند توبه‌کنندگان و پاکیزگان را دوست دارد»). اما در منبرها و کتاب‌هایمان، بیشتر به طهارت و نجاست پرداخته‌ایم تا بهداشت. بیمارستان‌هایمان، گاه خود منشأ بیماری‌اند، چون مراجعات زیاد است و زیرساخت‌ها کافی نیست.

در حوزه علم، ما از تشویق به دانش و تأیید علوم جدید بازماندیم. قرآن کریم می‌فرماید: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (طه: ۱۱۴، «و بگو پروردگارا، بر دانشم بیفزای»). اما گاه با علوم جدید به‌عنوان «علوم کفار» برخورد کردیم. این رویکرد، ما را از پیشرفت بازداشت. و در باب معرفت الهی، ترس از شناخت خدا و قرآن، ما را از حقیقت دور کرده است. قرآن کریم می‌فرماید: فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ (مزمل: ۲۰، «پس هر چه از قرآن میسر شد بخوانید»). اما ما را از نزدیک شدن به این حقیقت ترسانده‌اند، گویی خداوند دور و دست‌نیافتنی است.

بخش چهارم: فلسفه، بت‌پرستی و معرفت الهی

روزهایی که در محافل فلسفی و عرفانی بودم. گاه احساس می‌کردم این محافل، مانند بت‌خانه‌ای است که هر کس خدایی برای خود می‌سازد. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (یوسف: ۱۰۶، «و بیشترشان به خدا ایمان نمی‌آورند مگر آنکه شرک می‌ورزند»). فلسفه، با همه عمقش، گاه به پراکندگی در معرفت می‌انجامد. هر فیلسوفی، تصویری متفاوت از خدا ارائه می‌دهد، اما این تصاویر، حقیقت کامل او را نشان نمی‌دهند.

یادم می‌آید کتاب «شرح منظومه» مرحوم آملی را مطالعه می‌کردم. این کتاب، تعلیقه‌ای دقیق و عمیق بر منظومه حاجی است، اما یکی از نزدیکان مرحوم آملی، مانع انتشار آن می‌شد. می‌گفت: «این‌ها مردم را گمراه می‌کند.» به او گفتم: «اگر این کتاب‌ها گمراه‌کننده است، پس به غیرمسلمانان می‌دهم که دیگر گمراه‌تر شوند!» خنده‌ام گرفت، اما این ماجرا نشان می‌داد که ترس از فلسفه، گاه مانع نشر معرفت است. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (اسراء: ۸۵، «و به شما از دانش جز اندکی داده نشده است»). این محدودیت‌ها، راه معرفت را تنگ‌تر می‌کند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، شرحی است از مسیری که در آن با حقیقت، علم و جامعه روبه‌رو شدم. از شجاعت در سلوک معنوی تا تأمل در چالش‌های امت اسلامی، هر خاطره، دعوتی است به اندیشیدن و اصلاح. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح گذشته من است، بلکه چراغی است برای آینده، تا با نگاهی عمیق‌تر به خدا، علم و جامعه بنگریم. امید است که این کلمات، دل‌ها را به سوی حقیقت رهنمون سازد و راهی برای قرب الهی بگشاید.