متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 781

مقدمه

این مجموعه، بازتابی از خاطراتی است که در خلال درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده‌اند. اکنون، این روایت‌ها با دقتی عمیق‌تر و به‌گونه‌ای منسجم بازنویسی شده‌اند تا شما را به ژرفای تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر علم، معرفت، و تعهد دینی ببرند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در مسائل دینی، اجتماعی، و انسانی که با تمثیلات، تجربیات شخصی، و استناد به آیات قرآنی و روایات شکل گرفته‌اند. این خاطرات، نه‌تنها شرح لحظات زندگی من، بلکه تلاشی برای روشن ساختن راه‌هایی است که علم دینی و عمل انسانی می‌توانند در خدمت جامعه قرار گیرند.

بخش اول: احترام به جایگاه‌های محلی در امور دینی

روزی در یکی از درس‌گفتارهایم، سخن از اهمیت احترام به ساختارهای محلی در امور دینی به میان آمد. برای روشن ساختن این موضوع، تمثیلی آوردم از شاطری که در نانوایی‌اش مشغول کار است. فرض کنید عالمی وارد شهری شود که امام جمعه‌ای محلی دارد و بدون توجه به جایگاه او، خود بخواهد نماز عید فطر را اقامه کند. این کار مانند آن است که پاروی شاطر را از دستش بگیریم و به جای او نان بپزیم. به جای چنین مداخله‌ای، باید شاطر را یاری کرد تا وظیفه‌اش را بهتر انجام دهد.

این تمثیل، مرا به تأمل در حکمت عملی مدیریت امور دینی واداشت. احترام به جایگاه‌های محلی، نه‌تنها نظم اجتماعی را حفظ می‌کند، بلکه به انسجام جامعه دینی یاری می‌رساند. عالمی که این رفتار را از او نقد کردم، پس از شنیدن سخنانم، با تواضع از اقامه نماز خودداری کرد. این تواضع، نشان از بزرگی روح او داشت که نقد را پذیرفت و جایگاه محلی را ارج نهاد. چنین رفتارهایی، اعتماد مردم به عالمان دینی را تقویت می‌کند.

من همواره بر این باور بوده‌ام که عالمان دینی باید به جای رقابت یا مداخله، به تقویت ساختارهای محلی کمک کنند. این اصل، نه‌تنها از تخریب جایگاه‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه به هم‌افزایی در جامعه دینی منجر می‌شود.

بخش دوم: نقد کمک‌های غیراصولی و ضرورت عدالت اجتماعی

در یکی دیگر از درس‌گفتارهایم، سخن از کمک به نیازمندان و مشکلات روش‌های غیراصولی در این امر به میان آمد. آیه‌ای از قرآن کریم را ذکر کردم: وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ (سوره التحریم: ۶)؛ یعنی «آتش آن، مردم و سنگ‌هاست». این آیه مرا به تأمل در کمک‌هایی واداشت که به جای توانمندسازی، به تحقیر یا وابستگی نیازمندان منجر می‌شوند. من بر این باورم که به جای مساعده یا یارانه، باید اموال مردم به خودشان بازگردد تا کرامت انسانی‌شان حفظ شود.

زنی با من تماس گرفت که به دلیل بیماری شدید و هزینه‌های درمان ۵۴ میلیون تومانی، از سوی همسرش طرد شده بود و از نهادهای حمایتی نیز پاسخی دریافت نکرده بود. به او گفتم با شجاعت حقوقش را مطالبه کند. این ماجرا، مرا به فکر مشکلات ساختاری در نظام‌های حمایتی انداخت. نظام‌هایی که باید پناه نیازمندان باشند، گاه به جای حمایت، آن‌ها را نادیده می‌گیرند.

تمثیلی دیگر که در این باره آوردم، طرد الاغ‌ها در زمستان به دلیل ناتوانی در تأمین خوراک بود. این تمثیل، نقدی بود بر فرهنگی که انسان‌ها را به دلیل فقر طرد می‌کند. همچنین، تجربه‌ای از طلبه‌ای برای درمان همسرش به دنبال کمک بود، اما با پاسخ‌های غیرمسئولانه مواجه شد. این ماجرا، مرا به نقد علم دینی در حمایت از نیازمندان واداشت.

در جای دیگری، به آیه‌ای دیگر اشاره کردم: ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ (سوره البقره: ۸۳)؛ یعنی «سپس روی گرداندید در حالی که اعراض می‌کردید». این آیه، مرا به نقد قرائت آیات بدون عمل واداشت. خواندن آیات بدون عمل به آن‌ها، به تضعیف جایگاه علم دینی در جامعه می‌انجامد.

بخش سوم: ترس و تأثیرات آن بر زندگی دینی و اجتماعی

در یکی از درس‌گفتارهایم، از قول استادی نقل کردم که می‌گفت: «یک وجب آن‌سوی ترس، گنج نهفته است». این سخن، مرا به تأمل در تأثیرات منفی ترس بر زندگی دینی و اجتماعی واداشت. ترس، مانند دیواری است که انسان را از تحقق ظرفیت‌هایش بازمی‌دارد. با استناد به مفهوم «ثارالله»، گفتم که افراد ترسو نمی‌توانند ایثار کنند یا در راه دین خون خود را فدا کنند.

در جای دیگری، به تأثیر ترس در نظام پزشکی اشاره کردم. معتقد بودم که خون افراد ترسو می‌تواند به بیماران آسیب برساند و باید جنبه‌های روان‌شناختی خون بررسی شود. این دیدگاه، شاید برای برخی نوآورانه به نظر آید، اما من بر ارتباط عمیق میان روان و جسم تأکید داشتم.

همچنین، به تربیت کودکان پرداختم و توصیه کردم که آن‌ها را با شجاعت و صلابت پرورش دهیم. ترساندن کودکان، مانع رشد و حق‌طلبی آن‌ها می‌شود. نمونه‌ای از زنی که به دلیل ترس، در برابر خشونت خانگی مقاومت نمی‌کرد. این ماجرا، مرا به تأمل در ضرورت توانمندسازی زنان برای دفاع از حقوقشان واداشت.

بخش چهارم: نقد رفتارهای نااصیل در حوزه‌های علمی

در یکی از درس‌گفتارها، از رفتارهای نااصیل در حوزه‌های علمی سخن گفتم. برخی طلاب، از ترس آشکار شدن ضعف‌هایشان، از مباحثه علمی اجتناب می‌کنند. این ترس، مانع پیشرفت علمی است. نمونه‌ای از طلبه‌ای که کتاب را سر و ته مطالعه می‌کرد و این رفتار را نشانه‌ای از جهل مرکب و ظاهرسازی می‌دانستم.

همچنین، به تأثیر تلقین‌های غیرواقعی اشاره کردم. تعریف بیش از حد از افراد، به‌ویژه از سوی خانواده یا جامعه، می‌تواند به خودفریبی منجر شود. در جای دیگری، به جریان‌های انحرافی در تاریخ اسلام، مانند شیخیه، بابیه، و بهائیه پرداختم و آن‌ها را نتیجه تلقین‌های استعماری دانستم که افراد را به ادعاهای غیرواقعی سوق داده است.

بخش پنجم: علم دینی و ضرورت فهم عمیق

در یکی از درس‌گفتارهایم، از ضرورت فهم عمیق معانی کلمات و مفاهیم دینی سخن گفتم. بارها تأکید کردم که بدون دانش، نمی‌توان سخن خدا و پیامبر را فهمید. علوم مختلف، از حیوان‌شناسی تا روان‌شناسی و جامعه‌شناسی، همه به فهم قرآن یاری می‌رسانند. گفتم: «اگر کسی کتاب «الحیوان» را خوانده بود، می‌فهمید خر با الاغ فرق دارد.» این سخن، نقدی بود بر سطحی‌نگری در علم دینی.

من معتقد بودم که حوزه‌های علمی باید زبان و معانی کلمات را به‌درستی بیاموزند. برای مثال، اشتقاق کلماتی مانند «خر» یا «الاغ» و تفاوت آن‌ها با «گاو» و «بقر» را باید درک کرد. این فهم، به ما کمک می‌کند تا از قرآن و روایات، معرفتی عمیق‌تر به دست آوریم.

از درس‌خواندن‌های غیرعملیاتی نیز انتقاد کردم. طلاب، گاه چنان غرق مطالعه می‌شوند که از عمل بازمی‌مانند. یکی از شاگردانم که روزی بیست و یک صفحه از سیوطی می‌خواند، اما در عمل، کارایی لازم را نداشت. قرآن، کتابی عملیاتی است و باید ما را به سوی عمل سوق دهد.

بخش ششم: ولایت و معرفت معصومین

در درس‌گفتارهایم، بارها از ولایت و معرفت معصومین سخن گفتم. معتقد بودم که اگر سخنان معصومین را به‌صورت علمی و مدرن بسته‌بندی کنیم، دنیا خود به قضاوت خواهد نشست. گفتم: «صحیفه سجادیه، اگر کتاب درسی می‌شد، فلسفه و عرفان را کنار می‌زد.» این کتاب، گنجینه‌ای از معرفت است که باید به زبان روز ارائه شود.

در مساجد اهل سنت و شیعه، از ولایت سخن می‌گفتم، اما نه به‌گونه‌ای که دعوا و اختلاف ایجاد کند. من از کتاب‌های خودشان استفاده می‌کردم و نشان می‌دادم که معرفت معصومین، فراتر از زمان است. گفتم: «بیایید سخنان امیرالمؤمنین را قاعده‌مند کنیم و به دنیا عرضه کنیم. نیازی به دعوا نیست؛ دنیا خود قضاوت خواهد کرد.»

بخش هفتم: تجربه‌های شخصی و عرفانی

در زندگی‌ام، اساتید بسیاری داشتم؛ شاید بیش از نود استاد که هر یک، دریچه‌ای به سوی معرفت گشودند. اما نام هیچ‌یک را در کتابم نیاوردم، زیرا نمی‌خواستم حق آن‌ها ادا نشود. اولین استاد عرفانم، زنی بود در سه‌سالگی‌ام. او را «گلیم» صدا می‌کردم، چون تفاوت «گلیم» و «گلین» را نمی‌دانستم. این زن، مانند پیامبری بود که مرا به سوی معرفت هدایت کرد.

از رفتار پیامبر با زنان سخن گفتم. پیامبر، چنان با حضرت زهرا رفتار می‌کرد که عایشه شگفت‌زده می‌شد. این رفتار، نشان از عظمت جایگاه زنان در اسلام دارد. من معتقد بودم که تاریخ، گنجینه‌ای است که باید آموخت، اما طلاب ما گاه از آن غافل‌اند.

قرآنم را چنان با یادداشت پر کرده بودم که مانند ستارگان آسمان بود. این قرآن، گنجی است که حتی اگر میلیاردها پیشنهاد دهند، آن را نمی‌فروشم. هر آیه، برایم دریچه‌ای به سوی معرفت بود.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن تجربه‌هایم در مسیر علم، معرفت، و تعهد دینی. از احترام به جایگاه‌های محلی تا نقد کمک‌های غیراصولی، از غلبه بر ترس تا فهم عمیق قرآن و معصومین، هر بخش از این خاطرات، دعوتی است به تأمل در مسئولیت‌های ما به‌عنوان انسان و عالم دینی. امیدوارم این روایت‌ها، نه‌تنها شما را به لحظه‌های زندگی‌ام ببرد، بلکه الهام‌بخش راه‌هایی نو برای خدمت به جامعه و دین باشد.