متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (790)

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام تا با نگاهی ژرف و نقادانه، راهی نو در فهم علوم دینی و تحول حوزه‌های علمیه بگشایم. این گفتگوها، که بخشی از آن‌ها در جلسات مختلف بیان شده‌اند، نه تنها بازتاب تأملاتم در باب عرفان، فلسفه و دین است، بلکه تلاشی است برای پیوند دادن علم و معنویت، و بازسازی جایگاه عالمان دینی در جامعه‌ای که تشنه هدایت و معرفت است. در این مجموعه، که آن را «گفتگوهای صمیمی» نامیده‌ام، می‌کوشم تا با زبانی ساده اما عمیق، تجربیات و اندیشه‌هایم را با شما در میان بگذارم، گویی در کنارتان نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم. این خاطرات، شرح لحظاتی است که در مسیر تعلیم و تربیت دینی زیسته‌ام، با امید به آنکه راهگشای تحول در علم و عمل باشد.

بخش اول: ضرورت هدایت معنوی در بهره‌گیری از اسماء الهی

گاه در جمع طلاب، از خطرات و زیبایی‌های بهره‌گیری از اسماء الهی سخن می‌گفتم. استفاده از این اسماء، مانند سفری به سوی قرب الهی است، سفری که اگرچه سرشار از نور و معرفت است، اما بدون هدایت مربی معنوی، ممکن است به گمراهی منجر شود. گویی آهنی را در کوره آتش قرار داده‌اید تا شمشیری تیز شود؛ این فرآیند، دردناک اما ضروری است. رسوبات نفسانی انسان، که گاه در قالب دلبستگی به مال، آبرو یا فرزندان خود را نشان می‌دهد، باید در این مسیر پالایش شود.

به خاطر دارم که در یکی از جلسات، به آیه‌ای از قرآن کریم اشاره کردم: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۶۹: و هر کس را که حکمت داده شود، به یقین خیر فراوانی داده شده است). این آیه به ما می‌آموزد که حکمت، خیر کثیری است که تنها با هدایت مربی معنوی به دست می‌آید. بدون این هدایت، انسان ممکن است در دام نفس گرفتار شود.

بخش دوم: پالایش نفس در مسیر قرب الهی

در یکی از درس‌گفتارها، از سختی‌های مسیر معنوی سخن گفتم. این مسیر، گاه انسان را با آزمون‌هایی دشوار روبه‌رو می‌کند: از دست دادن آبرو، مال یا حتی فرزندان. این‌ها همان رسوبات نفسانی‌اند که باید در کوره الهی ذوب شوند. به طلاب می‌گفتم که این آزمون‌ها، مانند آتش زدن آهن برای ساختن شمشیر است؛ دردناک اما ضروری. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۵۵: و قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش در اموال و جان‌ها و محصولات می‌آزماییم). این آیه، نقشه راهی است برای درک آزمون‌های الهی در مسیر قرب.

بخش سوم: توکل و تسلیم در برابر حق

در یکی از جلسات، طلاب را به توکل و تسلیم در برابر خدا دعوت کردم. این دو، چون سپری انسان را از خطرات مسیر معنوی حفظ می‌کنند. وقتی انسان خود را در حریم حق قرار می‌دهد، با توکل به خدا از آسیب‌ها مصون می‌ماند. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ (قرآن کریم، سوره طلاق، آیه ۳: و هر کس بر خدا توکل کند، او برایش کافی است). این آیه، آرامشی به دلم می‌بخشید وقتی به طلاب می‌گفتم که با توکل، خدا خود متکفل مشکلاتشان خواهد شد.

بخش چهارم: نقد جدایی علوم دینی از معنویت

بارها از جدایی علوم دینی از قرب و ربوبیت گله کرده‌ام. طلبه‌ای که تنها به صرف، نحو و فقه بپردازد و از معنویت بیگانه باشد، گویی دانشمندی است که روح دین را درک نکرده است. این سخن را با تأسف می‌گفتم، چرا که علم دینی بدون پیوند با قرب الهی، به دانشی ظاهری و بی‌روح تبدیل می‌شود. قرآن کریم در این باره می‌فرماید: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۹: بگو آیا کسانی که می‌دانند با کسانی که نمی‌دانند برابرند؟). این آیه، تفاوت میان علم معنوی و ظاهری را به روشنی نشان می‌دهد.

بخش پنجم: انس با خدا، ضرورتی برای طلاب

به طلاب توصیه می‌کردم هر روز زمانی را برای انس با خدا و ذکر او اختصاص دهند. این انس، مانند آبی است که قلب را شست‌وشو می‌دهد و از مشکلات زندگی مصون می‌دارد. قرآن کریم می‌فرماید: أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (قرآن کریم، سوره رعد، آیه ۲۸: آگاه باشید که با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد). این آیه، راهنمایی بود برای طلابی که در میان سختی‌های زندگی به دنبال آرامش بودند.

بخش ششم: فقر، آفت تربیت طلاب

با دلی پر از دغدغه، از فقر طلاب سخن می‌گفتم. فقر، مانند زمین خشکی است که با ریختن آب، به باتلاق تبدیل می‌شود. طلبه‌ای که در فقر و فلاکت تربیت شود، ممکن است به انحرافات اخلاقی کشیده شود. روان‌شناسی نیز این را تأیید می‌کند که فقر، حرص و طمع را در انسان بیدار می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۲۹: و دستت را به گردنت زنجیر مکن و آن را یکسره گشاده مساز). این آیه، به ما اعتدال در معیشت را می‌آموزد.

بخش هفتم: اعتدال، راه نجات طلاب

بارها به طلاب می‌گفتم نه عافیت‌طلب باشید و نه در دام فقر بیفتید. زیاده‌روی و محرومیت، هر دو انسان را از مسیر حق دور می‌کنند. قرآن کریم می‌فرماید: وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۴۳: و این‌گونه شما را امتی میانه قرار دادیم). این آیه، راه اعتدال را به ما نشان می‌دهد، راهی که طلاب را از افراط و تفریط حفظ می‌کند.

بخش هشتم: فقر و کاهش جایگاه اجتماعی طلاب

از کاهش جایگاه اجتماعی طلاب به دلیل فقر گله می‌کردم. طلبه‌ای که در تنگنا باشد، نمی‌تواند تأثیر علمی و دینی خود را در جامعه حفظ کند. این تجربه را در تاریخ کلیسا نیز دیده‌ایم، جایی که فقر، شأن عالمان را کاهش داد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ (قرآن کریم، سوره منافقون، آیه ۸: و عزت از آن خدا و پیامبرش و مؤمنان است). این آیه، بر حفظ عزت مؤمنان تأکید دارد.

بخش نهم: تأمین نیازهای اولیه طلاب

بر ضرورت تأمین حداقل نیازهای معیشتی طلاب تأکید می‌کردم. طلبه‌ای که دغدغه نان دارد، چگونه می‌تواند به علم و خدمت بپردازد؟ قرآن کریم می‌فرماید: لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۶: خدا هیچ کس را جز به اندازه توانش تکلیف نمی‌کند). این آیه، مرا به این باور رساند که تأمین معیشت، لازمه انجام وظایف دینی است.

بخش دهم: خمس و زکات برای محرومان

در درس‌گفتارهایم، از سوءاستفاده از خمس و زکات انتقاد می‌کردم. این اموال، متعلق به محرومان جامعه است، نه صرفاً طلاب و حوزه‌ها. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ (قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۶۰: صدقات تنها برای نیازمندان و بینوایان است). این آیه، مرا به این باور رساند که خمس و زکات باید برای رفع نیازهای کل جامعه هزینه شود.

بخش یازدهم: نیاز به آزمایشگاه‌های علمی در حوزه‌ها

از فقدان آزمایشگاه‌های علمی در حوزه‌ها گله می‌کردم. حوزه‌های علمیه باید زایشگاه علم و پیرایشگاه خرافات باشند. بدون این زیرساخت‌ها، تولید علم ممکن نیست. قرآن کریم می‌فرماید: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۱۱: بگو دلیل خود را بیاورید اگر راست می‌گویید). این آیه، مرا به این باور رساند که علم دینی باید با برهان و آزمایش همراه باشد.

بخش دوازدهم: رکود علمی در حوزه‌ها

حوزه‌ها را به مسافرخانه‌های سنتی تشبیه می‌کردم، جایی که به جای تولید علم، تنها خواب و خوراک فراهم است. این رکود، مانع از شکوفایی علمی حوزه‌هاست. قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (قرآن کریم، سوره ذاریات، آیه ۵۶: و جن و انس را جز برای عبادت نیافریدم). عبادت در این آیه، شامل تولید علم و خدمت به جامعه نیز می‌شود.

بخش سیزدهم: اثبات علمی مفهوم کفر

بر ضرورت اثبات علمی مفاهیم دینی مانند کفر تأکید می‌کردم. کفر، ارتعاشات غیرطبیعی و ناآرامی است که باید در آزمایشگاه‌های علمی بررسی شود. قرآن کریم می‌فرماید: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ (قرآن کریم، سوره کهف، آیه ۲۹: و بگو حق از پروردگارتان است، پس هر که خواست ایمان آورد و هر که خواست کفر ورزد). این آیه، بر اختیار انسان در انتخاب ایمان یا کفر تأکید دارد.

بخش چهاردهم: پرهیز از دشمن‌تراشی غیرعلمی

از برچسب‌زنی غیرعلمی به کفر انتقاد می‌کردم. این کار، به جای حل مشکلات، دشمن‌تراشی می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۵۶: در دین هیچ اکراهی نیست، زیرا راه رشد از گمراهی آشکار شده است). این آیه، مرا به این باور رساند که دین باید با حکمت و بدون اجبار عرضه شود.

بخش پانزدهم: اهمیت محیط زیست سالم برای طلاب

از زندگی در محیط‌های غیربهداشتی گله می‌کردم. این شرایط، سلامت و عمر طلاب را کاهش می‌دهد. قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۹۵: و خود را با دست خود به هلاکت نیفکنید). این آیه، مرا به این باور رساند که حفظ سلامت طلاب، وظیفه‌ای دینی است.

بخش شانزدهم: ضرورت علمی و معنوی شدن حوزه‌ها

بر تلفیق علم دینی با دانش‌های مدرن تأکید می‌کردم. حوزه‌ها باید از فیزیک، شیمی و فناوری بهره گیرند تا به مراکز تولید علم جهانی تبدیل شوند. قرآن کریم می‌فرماید: وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (قرآن کریم، سوره طه، آیه ۱۱۴: و بگو پروردگارا، بر دانشم بیفزا). این آیه، الهام‌بخش من بود برای دعوت حوزه‌ها به افزایش علم.

بخش هفدهم: رفع محدودیت‌های عالمان دینی

از محدودیت‌های عالمان دینی در دسترسی به ابزارهای علمی گله می‌کردم. این محدودیت‌ها، مانع خلاقیت و نوآوری است. قرآن کریم می‌فرماید: وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ (قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۲۸۲: و از خدا بترسید که خدا به شما تعلیم می‌دهد). این آیه، مرا به این باور رساند که عالمان باید ابزار لازم برای خلاقیت داشته باشند.

بخش هجدهم: جهانی شدن حوزه‌های علمیه

از جهانی شدن حوزه‌ها سخن می‌گفتم. حوزه‌ها باید با گفتمان علمی و محبت‌آمیز، دانش خود را به جهان عرضه کنند. قرآن کریم می‌فرماید: ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ (قرآن کریم، سوره نحل، آیه ۱۲۵: با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن). این آیه، مرا به این باور رساند که دعوت جهانی، باید با حکمت و محبت باشد.

بخش نوزدهم: نقد تشویق به فقرگرایی

از تشویق به فقرگرایی در حوزه‌ها انتقاد می‌کردم. این رویکرد، به جای رشد علمی و معنوی، به انحرافات اخلاقی و روانی منجر می‌شود. روایتی است که می‌فرماید: «کاد الفقر أن یکون کفراً» (فقر نزدیک است که به کفر منجر شود). این سخن، مرا به این باور رساند که فقر، آفت دین و علم است.

بخش بیستم: انباشت ثروت و تأثیر فقر اولیه

از تأثیر فقر اولیه بر رفتار افراد سخن می‌گفتم. کسانی که در جوانی فقر کشیده‌اند، گاه در صورت دسترسی به ثروت، به انباشت غیرعادلانه آن روی می‌آورند. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ (قرآن کریم، سوره توبه، آیه ۳۴: و کسانی که طلا و نقره را گنجینه می‌کنند و آن را در راه خدا انفاق نمی‌کنند). این آیه، مرا به نقد انباشت ثروت هدایت کرد.

بخش بیست و یکم: خودکفایی طلاب از طریق علم

به طلاب می‌گفتم باید از طریق علم خود درآمد کسب کنند، نه با کارهای غیرمرتبط. خودکفایی، عزت و استقلال طلاب را حفظ می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى (قرآن کریم، سوره نجم، آیه ۳۹: و اینکه برای انسان جز آنچه کوشیده نیست). این آیه، مرا به این باور رساند که تلاش علمی، راه خودکفایی است.

بخش بیست و دوم: نقد حب قناطیر و خودنمایی

از عشق به انباشت ثروت و خودنمایی انتقاد می‌کردم. این رفتارها، به انحرافات اخلاقی و روانی منجر می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید: زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَوَاتِ مِنَ النِّسَاءِ وَالْبَنِينَ وَالْقَنَاطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ وَالْأَنْعَامِ وَالْحَرْثِ (قرآن کریم، سوره آل‌عمران، آیه ۱۴: برای مردم عشق به خواسته‌ها از زنان و فرزندان و اموال انباشته از طلا و نقره و اسبان نشاندار و دام‌ها و کشتزارها آراسته شده است). این آیه، مرا به نقد خودنمایی و انباشت ثروت هدایت کرد.

بخش بیست و سوم: اعتدال در استفاده از اموال

به طلاب می‌گفتم اموال و مرکب باید برای خدمت و رفع نیازهای زندگی باشد، نه خودنمایی. قرآن کریم می‌فرماید: وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا (قرآن کریم، سوره فرقان، آیه ۶۷: و کسانی که چون انفاق کنند نه اسراف می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند و میان این دو معتدل‌اند). این آیه، راه اعتدال را به من آموخت.

جمع‌بندی نهایی

در پایان درس‌گفتارهایم، همواره به طلاب می‌گفتم که هدف ما، احیای جایگاه حوزه‌های علمیه به‌عنوان مراکز تولید علم دینی و خدمت به جامعه است. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به بازنگری در روش‌های آموزشی و معیشتی حوزه‌ها، با تأکید بر قرب الهی، اعتدال و خودکفایی. علم دینی باید با معنویت و دانش مدرن تلفیق شود تا جهانی گردد. فقر، آفتی است که باید از زندگی طلاب ریشه‌کن شود، و خمس و زکات باید برای محرومان هزینه گردد. این خاطرات، نه تنها شرح زندگی من، بلکه نقشه راهی است برای آینده‌ای که در آن، عالمان دینی با عزت و حکمت، جهان را به سوی معرفت هدایت کنند.