بخش سوم: وحدت اسلامی و نقد نگاه به اهل سنت

در جلسات درس، بارها از ضرورت وحدت اسلامی سخن گفته‌ام. اکثریت اهل سنت، برادران دینی ما و مستضعف‌اند. نباید با آنها دشمنی کرد. برخی عالمان مزدور، با تحریک اختلافات، ما را از این برادری دور می‌کنند. نسل جدید اهل سنت، تحصیل‌کرده و به دور از خرافات گذشته‌اند. آنها به محبت، اخلاق، و ادب گرایش دارند. این تحول مرا امیدوار کرد که حوزه‌های ما می‌توانند با رویکردی عقلانی و محبت‌آمیز، به تقویت وحدت اسلامی کمک کنند.

بخش چهارم: حکمت، صدق، و استناد در علم دینی

یکی از درس‌های بزرگی که در مسیر طلبگی آموختم، تعریف حکمت و صدق است. حکمت، سخنی است محکم، منطقی، و همراه با عمل. صدق، نتیجه ترکیب استحکام و استناد است. در درس‌گفتارهایم، علم محکم را به خانه‌ای با سند تشبیه کردم. خانه‌ای بدون سند، هرچند زیبا باشد، ارزش عمومی ندارد. علم دینی نیز باید محکم و مستند باشد تا صادق شمرده شود. این اصل مرا به نقد اعتقادات خیالی و ظنی سوق داد. اعتقاداتی که فاقد حکمت و استناد باشند، در برابر شبهات فرومی‌ریزند.

بارها از روایات غیرمستند انتقاد کردم. پذیرش روایات بدون بررسی و درایت، به انسداد علمی منجر می‌شود. حوزه‌ها باید به جای انسداد، به تولید علم محکم و مستند بپردازند. این قانون اساسی حوزه‌های شیعه است: سخنان محکم و مستند که به صدق منجر شوند.

بخش پنجم: نقد کمی‌گرایی و ضرورت کیفیت در حوزه‌ها

روزی که در یکی از جلسات، از ایده حضور عالم در هر روستا انتقاد کردم. این کمی‌گرایی، عالمان را به مترسک‌هایی بی‌اثر تبدیل می‌کند. کیفیت علم دینی مهم‌تر از کمیت است. حوزه‌ها باید عالمانی متخصص در فلسفه، فقه، جامعه‌شناسی، و روان‌شناسی تربیت کنند. این تجربه مرا به این باور رساند که سیاست‌مداری دینی نیز نیازمند دانش عمیق است. سیاست‌مدار دینی باید فیلسوف، جامعه‌شناس، و فقیه باشد تا بتواند به اقتدار علمی و سیاسی دست یابد.

بخش ششم: قرآن، کتابی فوق مدرن

یکی از عمیق‌ترین باورهای من، جامعیت علمی قرآن کریم است. قرآن، کتابی فوق مدرن است که می‌تواند مبنای تولید علوم پایه باشد. در درس‌گفتارهایم، از ضرورت بهره‌گیری از قرآن برای تولید دانش سخن گفتم. حوزه‌ها باید علوم پایه را بر اساس قرآن تولید کنند و با دانشگاه‌ها و جهان همکاری کنند. این همکاری دوجانبه، به رفع عقب‌ماندگی‌های علمی و تقویت اقتدار دینی کمک می‌کند.

از مشکلات روانی در کشورهای غربی انتقاد کردم. این مشکلات نتیجه دوری از علوم قرآنی و معنوی است. آیات و ادعیه قرآنی می‌توانند در درمان بیماری‌های روانی مؤثر باشند. حوزه‌ها باید با ایجاد مراکز درمانی قرآنی، به درمان بیماران در سراسر جهان کمک کنند. این آرزوی من است که روزی بیماران از سراسر جهان به این مراکز مراجعه کنند و حوزه‌ها به مرجعی برای درمان و علم تبدیل شوند.

بخش هفتم: عزت و نجابت عالمان دینی

روزهایی که عالمان دینی، با وجود فقر و سختی، با عزت و نجابت زندگی می‌کردند. خاطره‌ای از عالمانی که با ترس و احتیاط برای خواندن قرآن در اماکنی خاص می‌رفتند، هنوز در ذهنم زنده است. آنها با وجود فقر، آبرو و شأن خود را حفظ کردند. این نجابت، مرا به این باور رساند که عالمان دینی باید با حفظ عزت، به خدمت دین و جامعه بپردازند. انقلاب اسلامی و خون شهدا، روحیه خودباوری را در حوزه‌ها تقویت کرد و امروز، چهره‌های درخشانی در میان عالمان می‌بینیم.

بخش هشتم: بازتعریف نقش عالم دینی

یکی از دردناک‌ترین مشاهدات من، تعریف محدود عالم دینی به عنوان روضه‌خوان Hawkins یا امام جماعت است. در درس‌گفتارهایم، بارها تأکید کردم که شأن عالم، تولید دانش و تأثیرگذاری علمی است، نه فعالیت‌های محلی. عالم باید دانشمند، حکیم، و روان‌شناس باشد. با استناد به آیه
وَلَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ (قرآن کریم، سوره احزاب، آیه ۲۱: و برای شما در رسول خدا سرمشقی نیکوست)، عالمان باید از سیره پیامبر (ص) الگو گیرند و دانشی محکم و مستند تولید کنند.

عالمانی مانند مرحوم الهی قمشه‌ای و شعرانی که در حد فلاسفه بزرگ بودند، اما محدودیت‌های تاریخی مانع از معرفی آنها شد. حوزه‌ها باید با بازشناسی این عالمان و انتشار آثارشان، به اقتدار علمی شیعه کمک کنند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتاب دغدغه‌های من برای احیای اقتدار علمی و معنوی حوزه‌های علمیه است. از ضرورت تولید علم محکم و مستند تا حضور فعال در مجامع جهانی، این خاطرات دعوتی است به بازسازی نظام آموزشی حوزه‌ها. با الهام از قرآن کریم و سیره ائمه (ع)، حوزه‌ها باید به مراکز تولید دانش تخصصی و درمانی تبدیل شوند. این آرزوی من است که روزی حوزه‌های ما نه‌تنها در ایران، بلکه در جهان به عنوان مرجعی علمی و معنوی شناخته شوند.