متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۰۵

بخش اول: تأملات قرآنی و همزیستی انسانی

این خاطرات، شرح تفصیلی لحظاتی است که شاید به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم ذکر شده باشند. آن‌چه در این روایت‌ها می‌خوانید، نه‌تنها بازتاب تجربه‌های شخصی من، بلکه تأملاتی است که از عمق ایمان و معرفت دینی‌ام سرچشمه گرفته‌اند. این گفتارها، دعوتی است به تأمل در جایگاه قرآن کریم، رابطه ادیان، و ضرورت انس با این کتاب آسمانی، که هم‌چنان در زندگی ما غریب مانده است.

خاطره‌ای از همزیستی در مجیدیه

، در کودکی، در محله مجیدیه تهران، عموی بزرگواری داشتم که عالمی ربانی بود. خانه‌اش در آن بالا، در میان یهودیان و مسیحیان، پناهگاهی معنوی بود. صبح که می‌شد، سی‌چهل استکان جلوی در خانه‌اش چیده می‌شد. او با تواضع و محبت، دعایی می‌خواند و به استکان‌ها تف می‌کرد. مردم، از یهودی و مسیحی گرفته تا دیگران، این آب را می‌نوشیدند و شفا می‌یافتند. آن زمان، بیمارستان شوروی یا بیمارستان‌های دیگر ایران، چنین تأثیری نداشتند. این عالم، با ایمان و رفتار انسانی‌اش، دل‌های غیرمسلمانان را تسخیر کرده بود. این خاطره، تصویری زنده از همزیستی مسالمت‌آمیز است که ریشه در ایمان و عمل صالح داشت.

این تجربه به من آموخت که به‌جای تلاش برای تغییر باور دیگران، باید با آن‌ها به‌گونه‌ای انسانی و مومنانه زندگی کرد. قرآن کریم نیز ما را به این مسیر هدایت می‌کند. چنان‌که می‌فرماید:

لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ

(قرآن کریم، سوره مائده، آیه ۱۷): «به تحقیق کافر شدند کسانی که گفتند: خدا همان مسیح پسر مریم است.» این آیه، صراحت قرآن را در تبیین کفر برخی از نصاری نشان می‌دهد، اما این صراحت به معنای نفی همزیستی نیست، بلکه دعوتی است به رفتار انسانی در عین پایبندی به حقیقت.

شب‌های عبادت و قرآن‌خوانی

، کودکی سه‌چهار ساله بودم که کنجکاوی‌ام مرا به اتاق عمویم می‌کشاند. شب‌ها پتویی بر خود می‌کشیدم و وانمود می‌کردم که خوابم، اما چشمانم باز بود، دنبال این بودم که ببینم او چه می‌کند. تا صبح، قرآن می‌خواند، نماز می‌گزارد، و دوباره قرآن می‌خواند تا خوابش نبرد. این عبادت شبانه، چنان تأثیری بر من گذاشت که هنوز هم در ذهنم زنده است. او با قرآن زندگی می‌کرد، و این انس با قرآن بود که او را به چنین جایگاهی رسانده بود.

این تجربه، مرا به یاد شعر شیخ بهایی می‌اندازد: «تا نیستت نگردی، ره هستت ندهند». انسان تا در مسیر خودسازی نسوزد، به روشنایی نمی‌رسد. شمع می‌گرید و روشن می‌شود، اما هیزم دود می‌کند و تاریکی به جا می‌گذارد. این درس، عمق عرفانی زندگی آن عالم را نشان می‌دهد که چگونه با قرآن و عبادت، به نورانیت دست یافت.

خیرات و ساده‌زیستی

عمویم نه‌تنها در عبادت، بلکه در خیرات و احسان نیز نمونه بود. مردم گوسفند، پول، پسته و خشکبار می‌آوردند، اما او همه را میان فقرا تقسیم می‌کرد. غذایش ساده بود، دمی استامبولی با تکه‌ای گوشت یا بادمجان خشک‌شده. این ساده‌زیستی، نشانه‌ای از قناعت و تواضع او بود. حتی در واپسین لحظات زندگی‌اش، قبای کهنه‌اش را به عالم دیگری، آقا سید محمدرضا، هدیه کرد. این کار، نشانه‌ای از محبت و تواضع او بود که تا آخرین نفس، به فکر دیگران بود.

بخش دوم: قرآن، کتاب هدایت و حکمت

قرآن کریم، کتابی است که نه‌تنها هدایت‌گر است، بلکه محکم و تفصیلی است. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «تفسیر نخوانید، قرآن بخوانید.» قرآن خود معلم است. وقتی با آن انس می‌گیرید، خود به شما درس می‌دهد و معارفش را در دلتان الهام می‌کند. چنان‌که قرآن می‌فرماید:

وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ

(قرآن کریم، سوره قمر، آیه ۱۷): «ما قرآن را برای یادآوری آسان کردیم، پس آیا پندگیری هست؟» این آیه، سهولت فهم قرآن را نشان می‌دهد، اما متأسفانه، ما را از این کتاب آسمانی دور نگه داشته‌اند.

دور نگه‌داشتن از قرآن

، در کودکی، وقتی کلاس چهارم ابتدایی بودم، یکی از معلمان مدرسه فوت کرد. می‌خواستند برایش اعلامیه‌ای بنویسند با آیه‌ای از قرآن. اما هیچ‌کدام از معلمان جرئت نداشتند آیه «كَفَىٰ بِالْمَوْتِ وَاعِظًا» را بنویسند. این ناتوانی، مرا به فکر فرو برد که چرا ما از قرآن این‌قدر دور شده‌ایم؟ این جدایی، ریشه در موانع تاریخی و فرهنگی دارد که مانع فهم و انس با قرآن شده‌اند.

قرآن، کتابی نیست که فقط برای اشراف یا ملائکه باشد. این کتاب برای همه است، برای من و شما. می‌فرماید:

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ

(قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۳۸): «هرگاه از سوی من هدایتی برایتان آمد، کسانی که از هدایتم پیروی کنند، نه ترسی بر آن‌هاست و نه اندوهگین می‌شوند.» این آیه، وعده آرامش و رهایی از خوف و حزن را به پیروان هدایت الهی می‌دهد.

اعجاز بیانی قرآن

قرآن، کتابی است که هیچ علمی در جهان معاصر نمی‌تواند مانند آن بیاورد. زیبایی و بلاغتش چنان است که نه حافظ می‌تواند با آن رقابت کند و نه سعدی. همیشه می‌گفتم: «اگر می‌خواهید به قرآن اشکال کنید، بسم‌الله! اما نمی‌توانید.» قرآن می‌فرماید:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَىٰ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَٰذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ

(قرآن کریم، سوره إسراء، آیه ۸۸): «بگو: اگر انس و جن گرد آیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آن را نخواهند آورد.» این اعجاز، نه‌تنها در محتوا، بلکه در بیان و بلاغت قرآن نیز نمایان است.

وحدت و فرقان در قرآن

قرآن، کتاب وحدت است. صد و چهل و پنج بار از وحدت و جمع کردن سخن گفته، اما تنها سه بار به «فرقان» اشاره کرده، که به معنای جداسازی حق از باطل است. متأسفانه، برخی گروه‌ها، مانند گروهی که خود را «فرقان» نامیدند و به شهادت عالمان بزرگی چون استاد مطهری انجامید، به‌جای وحدت، بر جداسازی تأکید کردند. قرآن، شش نام دارد: قرآن، کتاب، فرقان، کلام‌الله، تنزیل، و وحی. این نام‌ها، ماهیت چندگانه‌اش را نشان می‌دهند، اما محور آن، وحدت و هدایت است.

بخش سوم: نقد علم دینی و ضرورت تحول

یکی از دغدغه‌هایم همیشه این بوده که علم دینی ما از قرآن فاصله گرفته است. ما روی منبر می‌نشینیم و حرف می‌زنیم، اما نه چکش داریم، نه آزمایشگاه، نه زیرساختی برای تحقیق. این محدودیت‌ها، ریشه در موانع تاریخی و تأثیرات استکبار دارد که پر و بال ما را بسته است. علم دینی باید عملی شود، نه صرفاً نظری.

میوه‌های رسیده قرآن

قرآن مانند میوه‌ای رسیده است، نه کال و نه گندیده. علوم انسانی امروز، مانند میوه‌هایی هستند که یا کال چیده می‌شوند یا گندیده می‌شوند. اما قرآن، حکمت بالغه دارد:

تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ

(قرآن کریم، سوره یونس، آیه ۱): «این‌ها آیات کتاب حکیم است.» این حکمت، هم محکم است و هم به بلوغ رسیده. برخلاف میوه‌های غیربومی که به سلامت ما آسیب می‌زنند، قرآن، منبعی کامل و بی‌نقص برای هدایت است.

تغذیه و سلامت در نگاه دینی

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: غذای محلی بخورید. در قم، باید غذاهای مقوی مثل قنوید خورد، نه برنج که برای مناطق مرطوب مناسب است. اجداد ما در قم، به‌خاطر تغذیه مناسب، چنان استحکامی داشتند که کسی نمی‌توانست بازوهایشان را بگیرد. امروز، مصرف غذاهای غیربومی، سلامت ما را به خطر انداخته و عمرمان را کوتاه کرده است. این درس، از حکمت قرآنی سرچشمه می‌گیرد که ما را به سازگاری با محیط دعوت می‌کند.

جمع‌بندی

این خاطرات و تأملات، دعوتی است به بازگشت به قرآن کریم، کتابی که نه‌تنها هدایت‌گر است، بلکه محکم، تفصیلی، و رسیده است. از کودکی در مجیدیه تا درس‌گفتارهایم، همواره دریافته‌ام که انس با قرآن، کلید رهایی از گمراهی و رسیدن به آرامش است. همزیستی با دیگران، ساده‌زیستی، و خیرات، درس‌هایی است که از عالمان ربانی آموخته‌ام. علم دینی ما نیازمند تحول است، تحولی که با تکیه بر قرآن و ایجاد زیرساخت‌های تحقیقاتی ممکن می‌شود. امید است این گفتگوهای صمیمی، شما را به تأمل در این حقایق دعوت کند.