متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (۸۱۳)

مقدمه

در سال‌های گذشته، در خلال درس‌گفتارهایم در فیضیه، گاه سخنانی از تجربه‌های شخصی و تأملاتم در علوم دینی و قرآنی بیان می‌کردم که شاید به‌صورت گذرا در ذهن شاگردانم نقش می‌بست. اکنون که فرصتی برای بازگو کردن این خاطرات فراهم آمده، می‌خواهم شما را به دنیای این تجربه‌ها ببرم؛ دنیایی که در آن، علم و معنویت، تواضع و شجاعت، و تلاش برای تطبیق معارف دینی با نیازهای روز در هم تنیده‌اند. این خاطرات، روایت‌هایی از زندگی‌ام هستند که در آن‌ها، از عالمان بزرگ گذشته یاد کرده‌ام، از ضرورت تحول در حوزه‌های علمی سخن گفته‌ام، و بر اهمیت آواشناسی قرآنی و جامعیت این کتاب آسمانی تأکید ورزیده‌ام. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در معارف الهی و مسئولیت ما در برابر جامعه و زمانه‌مان.

بخش اول: یاد عالمان پیشین و تواضع علمی

روزهایی را به یاد دارم که در قم، در محضر یکی از فرزندان عالمان بزرگ گذشته بودم. او مردی بود که به عدد و حروف و علوم غریبه آگاهی داشت، اما آنچه بیش از همه مرا مجذوب او می‌کرد، تواضعش بود. هر بار که از قم سخن می‌گفت، با شگفتی می‌گفت: «عجیبه ایست قم!» گویی این شهر مقدس را با تمام وجودش حس می‌کرد. این تواضع، نشانه‌ای از عمق معنوی و فروتنی علمی او بود که هرگز از یادم نمی‌رود.

او با سادگی زندگی می‌کرد؛ نه یخچالی داشت، نه گازی، و نه حتی امکاناتی که امروز بدیهی می‌نماید. گاهی افرادی نزد او می‌آمدند و هدایایی می‌آوردند، شاید به نیت یادگیری علوم غریبه یا رموزی که او می‌دانست. اما او با صداقت و اخلاص، این هدایا را نمی‌پذیرفت و می‌گفت: «این‌ها رشوه است.» در عوض، آن‌ها را پشت در خانه‌اش می‌گذاشت تا نیازمندان از آن بهره‌مند شوند. این کار او مرا به یاد آیین خیرخواهی و ساده‌زیستی عالمان راستین می‌انداخت.

گاهی که با او هم‌سفره می‌شدیم، اگر دو سیر گوشت فراهم می‌کردیم، با شوق می‌خورد و باز همان جمله را تکرار می‌کرد: «عجیبه ایست قم!» این معاشرت ساده، اما پرمغز، نشان‌دهنده اخلاص و تأثیر معنوی او بود. او از علوم غریبه سخن می‌گفت، از طلسم‌ها و اشکال هندسی، اما نه برای فریب دیگران، بلکه برای نشان دادن پیچیدگی‌های معرفتی که در حروف و اعداد نهفته است.

بخش دوم: نقد سوءاستفاده از علوم غریبه و ضرورت علم کاربردی

در درس‌گفتارهایم، بارها از سوءاستفاده برخی از علوم غریبه انتقاد کرده‌ام. افرادی بودند که با آوردن هدایا، به دنبال طلسم و رموز بودند، اما این علوم، اگر بدون دقت و مسئولیت به کار روند، جز گمراهی نتیجه‌ای ندارند. داستان طنزآمیزی را که درباره کلاه ترمه‌ای نقل می‌کردند؛ کلاهی که گفته می‌شد اگر بر سر کسی نهاده شود، او را جاودانه می‌کند، اما تنها حلال‌زادگان می‌توانستند آن را ببینند! وقتی آن را به مردم نشان دادند، همه از ترس انگ حرام‌زادگی تأیید کردند که آن را می‌بینند. این داستان، هشداری بود به ما که از خودفریبی در علوم رمزی پرهیز کنیم و به جای آن، به دنبال دانشی باشیم که به درد جامعه و زمانه‌مان بخورد.

من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «مقصر ما هستیم، نه آن عالمان بزرگ گذشته. آن‌ها دانشمندان و رجال شیعه بودند، اما ما نتوانستیم از علوم آن‌ها بهره ببریم.» تأکید می‌کردم حوزه‌های علمی باید متمدن شوند، باید به سوی تولید علم کاربردی حرکت کنند. علمی که به نیازهای امروز جامعه پاسخ دهد، نه اینکه در مباحثات بی‌حاصل غرق شویم. باید شجاعت داشت و گفت: «نمی‌دانم»، اما هرگز نگفت که خدا یا هستی ساکن است.

قرآن کریم: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ (سوره الرحمن، آیه ۲۹)
هر روز او در کاری است.

این آیه به ما می‌آموزد که هستی در حرکت و تحول دائم است. خدا، ملائکه، و کل نظام آفرینش در پویایی‌اند. اگر حیات الهی را درک کنیم، نمی‌توانیم آن را ساکن بپنداریم. این پویایی، ما را به بازنگری در علوم دینی و تطبیق آن‌ها با نیازهای روز دعوت می‌کند.

بخش سوم: آواشناسی قرآنی و جامعیت قرآن

یکی از عمیق‌ترین تأملاتم در درس‌گفتارها، درباره آواشناسی قرآنی بود. می‌گفتم حتی اگر کسی عربی یا فارسی نداند، با شناخت ریتم و صوت قرآن می‌تواند معانی آن را درک کند. آواشناسی، کلیدی است برای ورود به دنیای قرآن. از عایشه نقل می‌کردم که با قرائت سوره تین، مجمع ادیبان را تحت تأثیر قرار داد.

قرآن کریم: وَٱلتِّينِ وَٱلزَّيْتُونِ * وَطُورِ سِينِينَ (سوره تین، آیات ۱-۲)
سوگند به انجیر و زیتون * و به طور سینین

این آیه نشان‌دهنده قدرت صوتی و معنوی قرآن است. قرائت صحیح و ترتیل، آواهایی را به روح انسان منتقل می‌کند که اثری درمانی و معنوی دارد. می‌گفتم: «قرآن را با ترتیل بخوانید، چرا که این آواها، بیماری‌های نفسانی را برطرف می‌کنند.» سوره بقره، با نت‌های کشیده و سیلاب‌های موزونش، برای کسانی که عجول‌اند یا از ضعف اعصاب رنج می‌برند، دارویی بی‌نظیر است.

از سنت قرائت قرآن در گذشته سخن می‌گفتم؛ زمانی که علما و حتی کسبه، صبح‌ها قرآن را با صدای بلند تلاوت می‌کردند. اما امروز، رسانه‌ها این سنت را کم‌رنگ کرده‌اند. باید این انس با قرآن را احیا کنیم، چرا که قرائت، حتی برای غیرمؤمنین، اثری شفابخش دارد.

قرآن کریم: وَمَا مِن دَابَّةٍ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا طَٰٓئِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ إِلَّآ أُمَمٌ أَمْثَالُكُم ۚ مَّا فَرَّطْنَا فِى ٱلْكِتَٰبِ مِن شَىْءٍ (سوره انعام، آیه ۳۸)
هیچ جنبنده‌ای در زمین و هیچ پرنده‌ای که با دو بال خود پرواز کند نیست مگر آنکه امت‌هایی مانند شما هستند، ما در این کتاب از چیزی فروگذار نکرده‌ایم.

این آیه، جامعیت قرآن را نشان می‌دهد. قرآن نه فقط برای مؤمنین، بلکه برای همه بشریت نافع است. پیشنهاد می‌دادم با آیات و اسماء الهی، بیمارستان‌هایی معنوی بسازیم که بیماری‌های روحی و جسمی را درمان کنند. قرآن، کتابی جهانی است با ابعاد درمانی، معرفتی، و معنوی که هر کس، حتی غیرمسلمان، می‌تواند از آن بهره‌مند شود.

بخش چهارم: ضرورت تحول در حوزه‌های علمی

در درس‌گفتارهایم، بارها بر ضرورت تحول در حوزه‌های علمی تأکید می‌کردم. حوزه‌ها باید از ترس و خودسانسوری رها شوند. می‌گفتم: «حوزه‌ها باید اتاق به اتاق باز شوند، آزمایش کنند، تجربه کنند، و ببینند چه چیزی به درد جامعه می‌خورد.» علوم دینی، از جمله علوم غریبه و حروف مقطعه، نیاز به فصل‌بندی تخصصی دارند. بسیاری از تفاسیر سنتی در این زمینه‌ها یا بی‌ربط‌اند یا نادرست، و ما باید با شجاعت، به سوی تولید علم جدید حرکت کنیم.

از محدودیت‌های گذشته گله می‌کردم؛ زمانی که بحث از علوم غریبه یا آواشناسی، انگ جادوگری یا ارتداد به دنبال داشت. اما امروز، باید این موانع را کنار بزنیم. حوزه‌ها باید متمدن شوند، جوانان باید آگاه و بصیر باشند، و از خودفریبی دوری کنند. ما باید علمی تولید کنیم که نه تنها برای مؤمنین، بلکه برای کل بشریت مفید باشد.

جمع‌بندی

این خاطرات، بازتابی از سال‌ها تأمل و تجربه‌ام در مسیر علم و معنویت است. از یاد عالمان پیشین و ساده‌زیستی آن‌ها گرفته تا نقد خودفریبی در علوم دینی و تأکید بر آواشناسی قرآنی، همه و همه دعوتی است به سوی بازنگری در نقش ما به‌عنوان حاملان علوم الهی. سوره بقره، با نت‌های موزون و آواهای شفابخشش، نمونه‌ای است از جامعیت قرآن که می‌تواند پناهگاهی برای همه، حتی غیرمؤمنین، باشد. حوزه‌های علمی باید با شجاعت و نوآوری، به سوی تولید علمی حرکت کنند که نه تنها به نیازهای امروز جامعه پاسخ دهد، بلکه بشریت را به سوی سعادت رهنمون سازد. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در این مسئولیت خطیر.