متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (823)

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلوت درس‌گفتارهایم، با شوق و اشتیاق به مسائل عمیق معرفتی، عرفانی و دینی می‌پرداختم. این جلسات، که گویی گفت‌وگویی صمیمی با شاگردان و جویندگان حقیقت بود، فرصتی فراهم می‌آورد تا از لایه‌های ظاهری علوم دینی گذر کرده و به ژرفای ماده معرفت راه یابم. در این بخش از خاطراتم، که از درس‌گفتار ششم استخراج شده، تأملاتم درباره علم دینی، انفاق، رابطه مستقیم با خداوند و ضرورت اصلاح نظام‌های آموزشی را با شما در میان می‌گذارم. این گفت‌وگوها نه تنها بازتاب‌دهنده دغدغه‌های علمی و معنوی من است، بلکه تلاشی است برای دعوت شما به تأمل در حقیقت وجود و پیوند با پروردگار.

بخش اول: نقد صوری شدن علوم دینی

در یکی از جلسات درس، با حسرتی عمیق از حال و روز علوم دینی سخن گفتم. علوم حوزوی ما، که باید سرچشمه معرفت و حکمت باشند، گاه چنان در بند صورت و ظاهر گرفتار شده‌اند که ماده و جوهره‌شان به فراموشی سپرده شده است. صرف و نحو، منطق و دیگر علوم، اگرچه ابزارهای ارزشمندی هستند، اما وقتی به جای ماده معرفت، خود به هدف تبدیل شوند، راه را بر اصل‌یابی و حقیقت‌جویی می‌بندند. گویی فرهنگی استعماری، آگاهانه یا ناآگاهانه، ما را به سوی صوری‌گری سوق داده و از ژرفای علوم دور کرده است. می‌گفتم: «هزار سال صرف و نحو خواندیم، اما اشتقاق و ماده را از دست دادیم. این همه کتاب، این همه درس، اما کجا به ماده علوم راه یافتیم؟»

این نقد از سر درد بود. وقتی عالمی به دانشگاه می‌رود و نمی‌تواند سخنی اثرگذار بگوید، ریشه‌اش را باید در همین صوری‌گری جست. از منطق ابن‌سینا و مظفر سخن گفتم، که چگونه ماده و صورت را توأمان دیده بودند، اما ما تنها به ظاهر بسنده کردیم. این تأملات مرا به این نتیجه رساند که باید به ماده معرفت بازگردیم، به آن حقیقت ناب که علوم دینی را زنده و پویا می‌کند.

بخش دوم: تأثیر فرهنگ استبدادی بر معرفت

روزی در جمع شاگردان، از ضرورت تدوین پرونده‌ای جامع برای اثبات تأثیرات منفی فرهنگ استبدادی سخن گفتم. این فرهنگ، گویی فهم و معرفت را از جامعه سلب کرده و به جای آن، صوری‌گری را ترویج داده است. به شاگردانم گفتم: «اگر ما پس از انقلاب، پرونده‌ای به پهنای تاریخ این سرزمین برای طاغوت باز می‌کردیم، امروز می‌توانستیم نشان دهیم که چگونه فهم و اصل‌یابی از ما گرفته شد.» این فرهنگ، نه تنها علوم ما را به ظاهر محدود کرد، بلکه روح حقیقت‌جویی را در جامعه تضعیف نمود. این تأمل، مرا به بازنگری تاریخی و ارائه شواهد جهانی برای اثبات این تأثیرات واداشت.

بخش سوم: انفاق، ویژگی متقین

در یکی از درس‌گفتارها، با شور و حرارت از انفاق سخن گفتم. به شاگردانم گفتم که متقین کسانی هستند که از رزق طیب خود انفاق می‌کنند. این سخن را با استناد به آیه‌ای از قرآن کریم بیان کردم: ﴿الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ﴾ (کسانی که به غیب ایمان می‌آورند و نماز را برپا می‌دارند و از آنچه روزی‌شان داده‌ایم انفاق می‌کنند). انفاق، نه تنها عملی تزکیه‌کننده است، بلکه نشانه‌ای از کمال ایمان و شخصیت است. می‌گفتم: «اگر کسی دست دهنده نداشته باشد، بیمار است. و اگر از گرفتن لذت ببرد، بیماری‌اش وخیم‌تر است.»

این سخن از تجربه‌های زندگی‌ام سرچشمه می‌گرفت. بارها دیده بودم که عالمان دینی، به جای انفاق، به گرفتن عادت کرده‌اند. این عادت، گویی عزت نفس را از آن‌ها سلب می‌کند. به شاگردانم هشدار می‌دادم که عالم دینی باید انفاق‌کننده باشد، نه گیرنده. این ویژگی، نه تنها به تزکیه نفس کمک می‌کند، بلکه جامعه‌ای عزتمند می‌سازد.

بخش چهارم: نقد فرهنگ مصرف‌محوری

در یکی از جلسات، با صراحت از فرهنگ مصرف‌محوری در میان برخی عالمان دینی انتقاد کردم. می‌گفتم: «عالم دینی باید مستقل باشد، نه اینکه هر شب سر سفره دیگران بنشیند.» این سخن از مشاهده رفتارهایی سرچشمه می‌گرفت که عالمان را به میهمانی‌های مکرر و وابستگی به دیگران عادت داده بود. با طنزی تلخ می‌گفتم: «ماه رمضان که می‌شود، برخی عالمان سی و پنج جا دعوت می‌شوند و پنج نماینده هم می‌فرستند!» این فرهنگ، نه تنها عزت نفس عالم را خدشه‌دار می‌کند، بلکه از رسالت او در هدایت جامعه می‌کاهد.

این تأملات، مرا به یاد سیره عالمانی چون علامه حلی می‌انداخت که رزق خود را با استقلال تأمین می‌کردند. به شاگردانم تأکید می‌کردم که عالم باید دست دهنده داشته باشد، نه گیرنده. این استقلال، عزت نفس و تأثیرگذاری او را حفظ می‌کند.

بخش پنجم: انفاق و دولت کریمه

در یکی از درس‌گفتارها، از نقش انفاق در تحقق دولت کریمه سخن گفتم. با استناد به دعای «وَاجْعَلْنَا فِيهَا مِنَ الدُّعَاةِ إِلَى طَاعَاتِكَ وَالْقَادَةِ إِلَى سَبِيلِكَ» (ما را در دولت کریمه از دعوت‌کنندگان به طاعت و هدایت‌کنندگان به راه تو قرار ده)، تأکید کردم که انفاق، عزت و کرامت می‌آورد. در مقابل، نفاق و عدم انفاق، به ذلت و دولت لئیمه منجر می‌شود. به شاگردانم می‌گفتم: «اگر نفاق در جامعه‌ای رشد کند، آن جامعه به ذلت می‌افتد. اما انفاق، عزت و طاعت را به ارمغان می‌آورد.»

این سخن، از باور عمیقم به تأثیر انفاق بر جامعه سرچشمه می‌گرفت. دولت کریمه، جامعه‌ای است که در آن عزت و کرامت حاکم است، و این تنها با انفاق و طاعت ممکن می‌شود.

بخش ششم: کیفیت در آموزش دینی

روزی با شاگردانم از ضرورت کاهش کمیت و افزایش کیفیت در آموزش دینی سخن گفتم. می‌گفتم: «این همه درس و کتاب، گاه انسان را از معرفت دور می‌کند. عالم باید خودش را بخواند، نه اینکه غرق در کثرت کتب شود.» این سخن از تجربه‌ام در حوزه‌های علمیه سرچشمه می‌گرفت، جایی که گاه شاگردان را به خواندن کتاب‌های بی‌شمار تشویق می‌کردند، اما از خلوت با خدا و خودشناسی غافل می‌ماندند. به شاگردانم توصیه می‌کردم: «کم درس بخوانید، کم کتاب بخوانید، اما با خدا خلوت کنید.»

این تأکید، از باورم به اهمیت کیفیت در معرفت سرچشمه می‌گرفت. عالم دینی باید با خدا ارتباط برقرار کند تا به حقیقت علم دست یابد.

بخش هفتم: رزق طیب و سلوک معنوی

در یکی از جلسات، از اهمیت رزق طیب در سلوک معنوی سخن گفتم. به شاگردانم می‌گفتم: «سالک باید از رزق طیب استفاده کند تا به معرفت و کمال برسد.» این سخن را با مثال‌هایی از تفاوت رزق طیب و غیر طیب توضیح می‌دادم. می‌گفتم: «فیلۀ گوشت برای سالک است، اما خرده‌های آن برای دیگران. رزق طیب، روح را صیقل می‌دهد و سلوک را آسان می‌کند.»

این باور، از روایات اسلامی و تجربه‌هایم در زندگی سرچشمه می‌گرفت. رزق طیب، نه تنها جسم را تغذیه می‌کند، بلکه روح را به سوی کمال هدایت می‌کند.

بخش هشتم: رابطه مستقیم با خدا

روزی با شوق از رابطه مستقیم انسان با خدا سخن گفتم. با استناد به آیه ﴿إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ﴾ (همانا خداوند روزی‌دهنده و صاحب قوت و استوار است)، تأکید کردم که رابطه انسان با خدا قطع نیست. به شاگردانم می‌گفتم: «وحی تنها برای انبیا نیست. مادر موسی، زنبور عسل، همه از خدا الهام گرفتند. چرا ما از این فیض محروم بمانیم؟»

این سخن از تجربه‌های عرفانی‌ام سرچشمه می‌گرفت. می‌گفتم: «بروید زیر بار وحی خدا بنشینید. با خدا خلوت کنید، تا او خود معلم شما شود.» این باور، مرا به دعوت شاگردان به مناجات و خلوت با خدا واداشت.

بخش نهم: پرهیز از فضولی در مسائل غیرضروری

روزی به شاگردانم هشدار دادم که در مسائل غیرضروری، مانند حقیقت وحی، کنجکاوی نکنند. با استناد به آیه ﴿يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ﴾ (به غیب ایمان می‌آورند)، می‌گفتم: «ایمان و عمل به وحی کافی است. چرا باید در اموری که به ما مربوط نیست، فضولی کنیم؟» این سخن از باورم به اولویت عمل صالح بر مباحث نظری سرچشمه می‌گرفت. به شاگردانم توصیه می‌کردم که به جای غرق شدن در پرس‌وجوهای فلسفی، به عمل و ایمان تمرکز کنند.

بخش دهم: خدا، بهترین معلم

در یکی از جلسات، با شور و اشتیاق از آیه ﴿وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ﴾ (و از خدا پروا کنید و خداوند به شما تعلیم می‌دهد) سخن گفتم. به شاگردانم می‌گفتم: «خدا بهترین معلم است. چرا به درس‌های صوری وابسته شویم، وقتی می‌توانیم از او درس بگیریم؟» این سخن از تجربه‌هایم با عالمان ربانی سرچشمه می‌گرفت، که معرفتشان را از خلوت با خدا به دست آورده بودند. داستان عارفی را نقل کردم که هفده روز پشت درش رفتم تا درسش را آغاز کنم. او به من گفت: «اگر می‌پرسیدی کجا بودم، فاتحه‌ات خوانده بود!» این تجربه، مرا به این باور رساند که معلم حقیقی، خداست.

جمع‌بندی

این درس‌گفتارها، گویی سفری به سوی حقیقت بود. از نقد صوری شدن علوم دینی تا دعوت به انفاق و خلوت با خدا، هر سخن از دغدغه‌ام برای اصلاح علم دینی و تقویت پیوند با پروردگار سرچشمه می‌گرفت. این گفتگوهای صمیمی، نه تنها بازتاب تأملاتم در زندگی و علم است، بلکه دعوتی است به شما برای بازنگری در رابطه‌تان با خدا و علم. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در حقیقت وجود و پیوند با معرفت الهی وادارد.