متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (831)

مقدمه

در یکی از جلسات درس‌گفتار، در میان شاگردان و طلاب، سخن از تأثیر تغییرات اجتماعی بر رفتار و هویت انسان به میان آمد. این موضوع که چگونه جایگاه اجتماعی، ثروت یا فقر می‌تواند گفتار، رفتار و حتی نگاه آدمی را دگرگون کند، ذهنم را به خود مشغول کرد. سال‌ها تأمل در آیات قرآن کریم و سیره عالمان بزرگ، مرا به این باور رساند که ایمان و توحید، کلید ثبات در برابر این تحولات است. این گفتار، که بخشی از آن در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان شده بود، اکنون فرصتی است تا با نگاهی عمیق‌تر، این موضوع را از منظر روان‌شناختی، جامعه‌شناختی و قرآنی بازگو کنم. آنچه در ادامه می‌آید، نه‌تنها بازتاب تأملاتم در این زمینه است، بلکه تلاشی است برای پیوند زدن معارف قرآنی با نیازهای امروز جامعه، تا شاید راهگشایی برای نسل کنونی باشد.

بخش اول: تأثیر تغییرات اجتماعی بر هویت و رفتار

روزی در جمع طلاب، سخن از این رفت که چگونه تغییر در موقعیت اجتماعی، از فقر به ثروت یا از گمنامی به مقام، می‌تواند انسان را دگرگون کند. گویی آدمی با تغییر جایگاهش، نه‌تنها راه رفتنش، بلکه نگاه و گفتارش نیز عوض می‌شود. مثلاً، فردی که تا دیروز در تنگدستی بود، اگر یک‌باره به ثروتی دست یابد، از مزاجش گرفته تا انگیزه‌هایش تغییر می‌کند. این دگرگونی، چنان نظام‌مند است که گویی قواعدی نانوشته بر روان انسان حاکم است. اما این تغییرات، در افرادی که ایمان عمیقی ندارند، نمود بیشتری دارد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

وَإِذَا خَلَوْا إِلَىٰ شَيَاطِينِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِئُونَ

(و چون با شیطان‌های خود خلوت کنند، گویند: ما با شماییم، جز این نیست که ما [با مؤمنان] ریشخند می‌کنیم) [سوره بقره، آیه ۱۴].

این آیه به روشنی نشان می‌دهد که منافقان، در خلوت خود با شیطان‌ها، رفتار و گفتاری متفاوت دارند. اما مؤمنان راستین، به دلیل اتصال به حقیقت توحید، از این دوگانگی مصون‌اند. این موضوع را با شاگردانم در میان گذاشتم و گفتم: «عالمان بزرگ دینی، حتی با تغییر جایگاه، همانند کوه استوار می‌مانند. گفتارشان، نگاهشان و رفتارشان، چونان آیینه‌ای است که حقیقت ایمانشان را بازتاب می‌دهد.»

بخش دوم: نقد نظام‌های علمی و آموزشی

سال‌ها تجربه در حوزه‌های علمیه به من آموخت که علم دینی ما، با همه عظمتش، از کاستی‌هایی رنج می‌برد. در یکی از درس‌ها، با حسرتی عمیق گفتم: «ما نتوانستیم از نعمت‌های انقلاب اسلامی به‌درستی بهره ببریم.» این ناکامی، ریشه در نبود نظام‌های منسجم علمی و آموزشی دارد. حوزه‌های ما، با همه گنجینه‌های معرفتی، هنوز به رویکردهای مدرن روان‌شناسی و جامعه‌شناسی بی‌توجه‌اند. گویی صرف و نحو و فقه، بدون پیوند با علوم روز، نمی‌توانند پاسخگوی نیازهای جامعه باشند. روزی به طلاب گفتم: «اگر عالمی روان‌شناسی و جامعه‌شناسی نداند، گویی بصیرتی در شناخت انسان و جامعه ندارد.»

این ضعف، در نبود بانک اطلاعاتی جامع در حوزه‌های علمیه نیز خود را نشان می‌دهد. با شاگردانم از ضرورت ایجاد چنین بانکی سخن گفتم: «اگر هر عالم و طلبه‌ای، تحقیقاتش را در یک نظام اطلاعاتی ثبت کند، از تکرار و پراکندگی جلوگیری می‌شود. اما اکنون، هرکس در گوشه‌ای کار می‌کند، بی‌آنکه بداند دیگری چه کرده است.»

بخش سوم: جوامع لقایی و خلوتى

یکی از تأملاتم در درس‌گفتارها، تفاوت میان جوامع لقایی و خلوتى بود. روزی به طلاب گفتم: «در مناطق فقیرنشین، مردم با صمیمیت و شفافیت با هم زندگی می‌کنند. خانه‌هایشان به‌هم باز است و از یکدیگر پنهانی ندارند. اما در میان ثروتمندان، دیوارهای بلند و پنهان‌کاری، روابط را سرد و بی‌روح کرده است.» این تفاوت، ریشه در نفاق و صداقت دارد. قرآن کریم می‌فرماید:

إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ

(چون منافقان نزد تو آیند، گویند: ما گواهی می‌دهیم که تو فرستاده خدایی) [سوره منافقون، آیه ۱].

این آیه، دوگانگی منافقان را نشان می‌دهد که در ظاهر ایمان دارند، اما در خلوت، با شیطان‌ها هم‌نشین‌اند. به شاگردانم گفتم: «جامعه لقایی، جامعه‌ای است که نفاق در آن ریشه دوانده و اعتماد از میان رفته است. اما جامعه خلوتى رحمانی، جایی است که صداقت و ایمان، پیونددهنده دل‌هاست.»

بخش چهارم: نقش قرآن در تحلیل‌های علمی

همیشه به شاگردانم تأکید کرده‌ام که قرآن کریم، کتابی روزآمد و راهنمای زندگی است. در یکی از جلسات گفتم: «قرآن، نه‌تنها کتاب معنویت، بلکه منبعی برای تحلیل‌های علمی و اجتماعی است.» این کتاب آسمانی، با آیاتی چون:

كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ

(کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را از تاریکی‌ها به سوی نور بیرون آوری) [سوره ابراهیم، آیه ۱]

ما را به سوی نور معرفت و علم هدایت می‌کند. به طلاب گفتم: «اگر قرآن را تنها برای حفظ بخوانیم، بی‌آنکه به معانی‌اش تدبر کنیم، چگونه می‌توانیم پاسخگوی نیازهای جامعه باشیم؟»

بخش پنجم: شیاطین و تأثیرات آن‌ها

یکی از موضوعاتی که در درس‌گفتارهایم بسیار به آن پرداختم، نقش شیاطین در رفتار انسان‌هاست. روزی به شاگردانم گفتم: «شیاطین، اعم از جن و انس، در منافقان نفوذ می‌کنند و رفتارشان را تحت تأثیر قرار می‌دهند.» قرآن کریم در این باره می‌فرماید:

إِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيُوحُونَ إِلَىٰ أَوْلِيَائِهِمْ

(همانا شیطان‌ها به دوستان خود وحی می‌کنند) [سوره انعام، آیه ۱۲۱].

این آیه، به تأثیرگذاری شیاطین بر رفتار انسان اشاره دارد. به طلاب گفتم: «علم و معرفت، سلاح انسان در برابر شیاطین است. اگر عالمی علم و آگاهی داشته باشد، می‌تواند در برابر وسوسه‌ها ایستادگی کند.»

بخش ششم: بازنگری در فرهنگ مرگ

یکی از موضوعاتی که ذهنم را به خود مشغول کرده بود، شیوه‌های سنتی دفن و فرهنگ مرگ در جامعه ماست. در یکی از جلسات، به طلاب گفتم: «چرا ما مردگان را به‌صورت عمودی دفن می‌کنیم، در حالی که در نجف، افقی دفن می‌کنند؟ این تفاوت، نه‌تنها در آیین‌ها، بلکه در نگاه ما به مرگ و زندگی پس از آن ریشه دارد.» این موضوع، به مسائل روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مرگ اشاره دارد که نیازمند بازنگری است.

جمع‌بندی نهایی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، تلاشی است برای پیوند زدن معارف قرآنی با نیازهای روز جامعه. همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «علم دینی، اگر با روان‌شناسی و جامعه‌شناسی همراه نشود، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای زمانه باشد.» ایمان و توحید، کلید ثبات در برابر تغییرات اجتماعی‌اند و قرآن کریم، چراغ راه ماست. امیدوارم این تأملات، راهگشای نسلی باشد که در پی حقیقت و معرفت‌اند.