متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 872

مقدمه

زمانی در محفل درس و بحث، با شوق و اشتیاق از آینده علم و معرفت سخن می‌گفتم. این گفتگوها که گاه در خلوت تأملاتم و گاه در جمع شاگردانم شکل می‌گرفت، بازتابی از دغدغه‌هایم برای پیوند علم و دین، و تلاش برای بازسازی نظام علمی حوزه‌های دینی بود. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایت‌هایی است که از عمق جان برآمده و در پیوند با آیات قرآن کریم و نیازهای زمانه شکل گرفته است. این خاطرات، شرحی است از آنچه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا بیان کرده‌ام، اما اکنون با تأمل و ژرف‌نگری، به رشته تحریر درمی‌آید تا شاید راهگشای نسلی باشد که در پی حقیقت و پیشرفت است.

بخش اول: بازاندیشی در میراث علمی عالمان دینی

روزی در جمع شاگردانم از خواجه نصیرالدین طوسی سخن گفتم، عالمی که بیش از صد و بیست اثر در ریاضیات و هیئت نگاشت و گنجینه‌ای عظیم از دانش بر جای گذاشت. اما چه سود که این میراث گران‌قدر، گاه در غبار فراموشی گرفتار آمده است. دلم می‌سوزد وقتی می‌بینم عالمان بزرگی در تاریخ ما زیسته‌اند، اما دستانی نامرئی، تلاش‌هایشان را به حاشیه رانده و از شکوفایی باز داشته است. این درد، مرا به تأمل وامی‌دارد که چرا ما نتوانستیم از این سرمایه‌های علمی بهره گیریم؟ آیا جز این است که علم دینی نیازمند بازخوانی و بازسازی است؟ این پرسش، نه تنها نقدی بر گذشته است، بلکه دعوتی است به آینده‌ای که در آن، علم و دین در هم‌آمیخته، راهگشای تمدن شوند.

بخش دوم: آینده‌نگری در مدیریت منابع زمین

روزی از آینده‌ای سخن گفتم که زمین، با جمعیتی فزاینده، دیگر توان پاسخگویی به نیازهای کشاورزی را ندارد. در آن لحظه، ایده‌ای در ذهنم جرقه زد: چرا زمین را تنها برای کاشت گوجه و کاهو به کار گیریم؟ می‌توانیم با ساخت بناهایی بلند، کشاورزی را به آسمان ببریم! تصور کنید ساختمانی دویست‌طبقه، پر از گیاهانی که در طبقات آن شکوفا می‌شوند. این رویا، نه خیال خام، بلکه دعوتی است به تحلیل علمی ویژگی‌های گیاهان و خاک‌ها. هر زمینی، ویژگی خاص خود را دارد؛ یکی برای نفت، دیگری برای طلا یا اورانیوم. اگر این ویژگی‌ها را بشناسیم، می‌توانیم نه تنها گیاه، بلکه حتی فلزات گران‌بها را از دل زمین برویانیم.

این ایده، مرا به یاد تفاوت زمین‌ها انداخت. هر قطعه خاک، رازی در دل دارد. یکی برای کشاورزی مناسب است و دیگری برای استخراج مواد معدنی. اما چرا در گلخانه‌ها گاه ناکام می‌مانیم؟ زیرا هنوز اسرار گیاهان و خاک‌ها را به‌درستی کشف نکرده‌ایم. این ناکامی، دعوتی است به سوی پژوهش‌های زیست‌فناوری و زمین‌شناسی، تا با شناخت دقیق‌تر، زمین را به گنجینه‌ای برای نسل‌های آینده بدل کنیم.

بخش سوم: از کاشت گیاه تا استخراج فلزات

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم از امکان کاشت طلا و اورانیوم سخن گفتم. شاید این سخن، در نگاه اول تمثیلی به نظر آید، اما در حقیقت، دعوتی است به پژوهش در مهندسی مواد و معدن‌شناسی. اگر اسرار گیاهان را کشف کردیم، چرا نتوانیم راهی برای استخراج فلزات از زمین بیابیم؟ امروز، کشورهایی که اورانیوم ندارند، ناچارند آن را به بهایی گزاف خریداری کنند. اما اگر علم ما به جایی برسد که بتوانیم این منابع را از دل زمین خود برویانیم، آیا این خودکفایی، افتخاری برای امت ما نخواهد بود؟ این رویا، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد که می‌فرماید:

لَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ

قرآن کریم: اگر خدا برخی از مردم را به‌وسیله برخی دیگر دفع نمی‌کرد، زمین تباه می‌گردید (بقره: 251). این آیه، مرا به تأمل وامی‌دارد: آیا فساد زمین تنها به گناهان آدمی بازمی‌گردد، یا خود زمین نیز در اثر رفتار ما آسیب می‌بیند؟ این پرسش، نیازمند آزمایشگاه‌هایی است که در آن، تأثیر رفتار انسانی بر اکوسیستم زمین بررسی شود.

بخش چهارم: محدودیت‌های فناوری و ضرورت نوآوری

روزی از ناتوانی ابزارهایمان در کاوش عمق زمین سخن گفتم. مته‌های ما، تا جایی پیش می‌روند و سپس متوقف می‌شوند. این ناتوانی، مرا به یاد موفقیت‌های بشر در فضا می‌اندازد. ما آسمان‌ها را فتح کرده‌ایم، اما هنوز در گل زمین گرفتاریم! این تضاد، مرا به فکر فرو می‌برد که چرا در فناوری‌های حفاری، به اندازه اکتشافات فضایی پیشرفت نکرده‌ایم؟ اگر بتوانیم الماس و دیگر مواد را از دل زمین استخراج کنیم، مته‌هایی خواهیم ساخت که زمین را به‌راحتی شکاف می‌دهند. این آرزو، دعوتی است به توسعه فناوری‌های پیشرفته در مهندسی مکانیک.

بخش پنجم: خودکفایی و تأثیر جهانی علم دینی

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم از خودکفایی سخن گفتم. چرا باید به منابع دیگران وابسته باشیم؟ چرا عالمان دینی ما نتوانند با تولید علم و فناوری، نان خود را درآورند؟ گفتم: «ما گدایان تاریخ نیستیم!» اگر حوزه‌های علمی ما علمی شوند، جهان را دربرخواهند گرفت، نه با جنگ و ستیز، بلکه با دانش و معرفت. این سخن، مرا به یاد روزهایی می‌اندازد که از ضرورت آزمایشگاه‌های علمی در حوزه‌ها سخن گفتم. اگر آزمایشگاهی داشته باشیم که شراب طهور قرآنی را تولید کند، چه کسی به شراب شیطانی روی خواهد آورد؟ قرآن کریم می‌فرماید:

شَرَابًا طَهُورًا

قرآن کریم: نوشیدنی پاکیزه‌ای (انسان: 21). این آیه، مرا به فکر تولید نوشیدنی‌های حلال و پاک واداشت که نه تنها نیازهای مادی، بلکه معنویت انسان را نیز سیراب کند.

بخش ششم: نقد ساده‌انگاری و ضرورت آزمایشگاه‌های قرآنی

روزی از ساده‌انگاری در تحلیل بلایای طبیعی سخن گفتم. برخی، خشکسالی را به رفتارهای اجتماعی نسبت می‌دهند، اما این پاسخ‌ها کافی نیست. باید آزمایشگاه‌هایی داشته باشیم که تأثیر رفتار انسانی بر زمین را بررسی کنند. این پرسش که آیا فساد زمین به انسان‌ها بازمی‌گردد یا خود زمین را دربرمی‌گیرد، مرا به تأمل وامی‌دارد. همچنین، از مفهوم بهشت در قرآن کریم سخن گفتم:

جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ

قرآن کریم: باغ‌هایی که از زیر آن‌ها جویبارها روان است (آل‌عمران: 15). این آیه، مرا به فکر مفهوم بهشت و ابعاد آن انداخت. آیا بهشت، محدود به زمین و آسمان‌های مادی است یا فراتر از آن‌هاست؟ این پرسش‌ها، نیازمند آزمایشگاه‌های قرآنی است که مفاهیم الهیاتی را با روش‌های علمی بررسی کنند.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت دغدغه‌هایم برای پیوند علم و دین است. از میراث عالمان گذشته تا رویای کشاورزی عمودی، از استخراج فلزات تا خودکفایی عالمان دینی، همه و همه دعوتی است به بازاندیشی در علم دینی. این خاطرات، نه تنها شرح گذشته، بلکه نقشه‌ای برای آینده است. آینده‌ای که در آن، حوزه‌های علمی با آزمایشگاه‌های مجهز، جهان را با دانش و معرفت دربرمی‌گیرند. این آرزو، مرا به یاد روزهایی می‌اندازد که با شاگردانم از این رؤیاها سخن می‌گفتم و با وجود نادیده گرفته شدن، همچنان به آینده امیدوار بودم.