متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 877

مقدمه

سال‌ها پیش، در خلوت تأملاتم، به این اندیشیدم که چگونه می‌توان علم دینی را از انزوای تاریخی‌اش بیرون کشید و به جایگاهی شایسته رساند. این گفتگوها، که گویی بازتابی از درس‌گفتارهای پرشوری است که زمانی در جمع طلاب و دانش‌پژوهان ایراد می‌شد، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن آن تأملات و دغدغه‌ها. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، شرحی است از اندیشه‌ها و تجربه‌هایم در مسیر پیوند علم و دین، با زبانی که هم صمیمی است و هم در پی برانگیختن ذهن‌های کنجکاو. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در نقش حوزه‌های علمی، جایگاه قرآن در زندگی امروز، و ضرورت تحول در روش‌های آموزش و پژوهش دینی.

بخش اول: در حسرت آزمایشگاه‌های علمی

زمانی در حوزه‌های علمی قدم می‌زدم و با حسرتی عمیق به فقدان آزمایشگاه‌های علمی می‌اندیشیدم. حوزه‌های ما، که باید قلب تپنده علم دینی باشند، از زیرساخت‌های پژوهشی محروم‌اند. در گذشته، وقتی کتاب‌های قدماء را در ادبیات و منطق می‌خواندیم، استادانمان تمارین عملی به ما می‌دادند. این تمارین، معیاری بود برای سنجش فهم ما. اگر طلبه‌ای می‌توانست مسائل را حل کند، نشان از درک عمیقش داشت، وگرنه معلوم بود که درس را به درستی نیاموخته است. اما امروز، این روش‌های عملی گویی به فراموشی سپرده شده‌اند.

این فقدان، ریشه در محدودیت‌هایی دارد که روزگاری بر حوزه‌ها تحمیل شد. در گذشته، سیاست‌هایی وجود داشت که علم دینی را به حاشیه راند و آن را به دعا و ثناگویی محدود کرد. این محدودیت‌ها، طلاب را از کارهای عملیاتی و علمی بازداشت و حوزه‌ها را از پویایی محروم کرد.

بخش دوم: ضرورت سرمایه‌گذاری در علم دینی

بارها به این نکته اندیشیده‌ام: هرگاه به چیزی بها ندهیم، افول می‌کند، و هرگاه برایش هزینه کنیم، رشد می‌یابد. علم دینی نیز از این قاعده مستثنی نیست. وقتی به آن اهمیت ندهیم، از ارزشش کاسته می‌شود. امروز، رسانه‌های ما شب و روز به مسائلی چون ورزش و سرگرمی می‌پردازند، اما کمتر سخنی از علم دینی به میان می‌آید. گویی نان و آب مردم در مسابقات ورزشی است، نه در پژوهش‌های علمی و دینی.

حوزه‌های ما باید محتوایی تولید کنند که به کار دنیا و آخرت آید. امروز، کمتر می‌شنویم که در حوزه‌ها سخنی نو و کاربردی مطرح شود. به جای آن، اخبار دیدارها و مراسم‌ها پررنگ‌تر است. این در حالی است که امکانات فراوانی در اختیار داریم، اما این امکانات به سوی کارهای علمی هدایت نمی‌شوند.

بخش سوم: قرآن، کتابی برای فردا

همیشه به طلاب می‌گفتم: قرآن کتاب دیروز یا امروز نیست، کتاب فرداست. هرچه علم و تمدن پیش می‌رود، زبان قرآن گویاتر می‌شود. این کتاب الهی، پاسخگوی پرسش‌های زمان است، اما ما از آن بهره‌ای شایسته نبرده‌ایم. گویی قرآن را به مهمانی فانتزی بدل کرده‌ایم که تنها در مراسم‌ها و مناسبت‌ها از آن یاد می‌کنیم.

قرآن کریم می‌فرماید:
أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا
(خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد و زمین را پس از مرگش زنده کرد؛ نحل: 65). این آیه، نشانه‌ای است از قدرت الهی که زمین را با آب زنده می‌کند، اما ما کمتر به این نشانه‌ها تأمل می‌کنیم.

در مقایسه، قانون اساسی ما، که باید بازتاب‌دهنده ارزش‌های قرآنی باشد، به دلیل شتابزدگی در تدوین، از این ظرفیت بی‌بهره مانده است. این قانون، بیشتر به قوانین دیگر کشورها شبیه است تا به قرآن.

بخش چهارم: نیاز به شواهد علمی در دنیای مدرن

در گفت‌وگو با طلاب، به این نکته اشاره می‌کردم که دنیای امروز، دنیای سند و شواهد است. مردم دیگر به صرف ایمان و تعبد بسنده نمی‌کنند؛ آن‌ها دلیل می‌خواهند. اگر بخواهیم از آسمان و رجس سخن بگوییم، باید آزمایشگاه داشته باشیم تا ادعاهایمان را اثبات کنیم. قرآن کریم می‌فرماید:
بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
(به سبب آنکه نافرمانی می‌کردند؛ اعراف: 100). این آیه نشان می‌دهد که رفتارهای گناه‌آلود، اثرات معنوی و زیست‌محیطی دارند. اما بدون آزمایشگاه، چگونه می‌توان این حقیقت را به جامعه نشان داد؟

این نیاز به شواهد، ما را به بازنگری در روش‌های آموزشی حوزه‌ها وامی‌دارد. امروز، طلاب به جای پژوهش علمی، گاه به گردهمایی‌های غیرمولد بسنده می‌کنند. این در حالی است که تجربه‌های شخصی‌ام، که بیش از دو قرن دانش را در خود جای داده، نشان می‌دهد که علم دینی فراتر از نظام آموزشی کنونی است.

بخش پنجم: قدرت الهی در عوامل غیرمنتظره

در درس‌گفتارهایم، به طلاب می‌گفتم: قدرت خدا در چیزهای کوچک و غیرمنتظره نیز آشکار است. یک تک‌سلولی می‌تواند از برج‌های استوار عبور کند و انسان را تحت تأثیر قرار دهد. قرآن کریم می‌فرماید:
فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ
(در برج‌های استوار؛ نساء: 78). این آیه، نشانه‌ای است از اینکه حتی در امن‌ترین مکان‌ها، قدرت الهی می‌تواند از طریق عوامل غیرمنتظره عمل کند.

در مقابل، اعمال معنوی مانند نماز و مناجات می‌توانند انسان را از این تأثیرات منفی محافظت کنند. این موضوع، نشان‌دهنده پیوند عمیق بین معنویت و علم است.

بخش ششم: نان حلال و سلوک معنوی

بارها به طلاب تأکید می‌کردم: سلوک معنوی با نان حلال آغاز می‌شود. نان حلال، سوخت ماشین روح است. اگر بنزین این ماشین پاک نباشد، چگونه می‌توان به مقصد رسید؟ حتی دزدی، که البته ناپسند است، گاه از نان گدایی بهتر است، چرا که نان گدایی عیار روح را فرو می‌کاهد.

این سخن، نه تنها در سلوک فردی، بلکه در پیشرفت علمی حوزه‌ها نیز صدق می‌کند. اگر منابع مالی ما پاک نباشد، چگونه می‌توان به علم دینی پاک دست یافت؟

بخش هفتم: مدیریت زمان در حوزه‌ها

روزی در فیضیه قدم می‌زدم و با خود گفتم: چرا در این قلب عالم شیعه، حتی یک ساعت دقیق وجود ندارد؟ اگر پنجاه ساعت در فیضیه نصب شود، شاید طلاب به ارزش زمان پی ببرند. طلبه باید از همه چیز، حتی صله رحم، بزند و به درس و بحث بپردازد. عالمان گذشته، مانند مرحوم آقای اراکی، شب و روز در پی علم بودند. امروز اما، گاه طلاب در گردهمایی‌های بی‌ثمر وقت می‌گذرانند.

این سخن، نه تنها نقدی بر وضع موجود است، بلکه دعوتی است به فعالیت مداوم و اولویت دادن به علم بر امور روزمره.

بخش هشتم: نقد انتظار غیرعلمی

در گفت‌وگو با طلاب، از گمانه‌زنی‌های بی‌اساس درباره ظهور انتقاد می‌کردم. برخی می‌گویند که فلان روز یا فلان سال، اتفاقی خواهد افتاد. اما من می‌گویم، حتی دویست سال دیگر هم منتظر چنین پیش‌بینی‌هایی نباشید. انتظار باید عقلانی و علمی باشد، نه مبتنی بر شایعات و طنزهای بی‌جا.

این طنزها، گاه به دین ضربه می‌زنند و ایمان مردم را سست می‌کنند. ما باید به جای این‌ها، به دنبال پژوهش‌های علمی و کاربردی باشیم.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای احیای علم دینی و پیوند آن با نیازهای دنیای مدرن. از فقدان آزمایشگاه‌ها گرفته تا استفاده محدود از قرآن، از ضرورت نان حلال تا مدیریت زمان در حوزه‌ها، همه این‌ها دعوتی است به بازنگری در روش‌هایمان. امیدوارم این خاطرات، نه تنها تأملی در گذشته باشد، بلکه مشعلی باشد برای آینده علم دینی.