متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۸۰

مقدمه: سفری به ژرفای معرفت

در یکی از جلسات درس‌گفتارم، در میان طلاب و جویندگان علم، سخن از دغدغه‌های عمیق معرفتی و معنوی به میان آمد. آن روز، دلم پر بود از حسرتی که از انزوای علمی حوزه‌ها و دوری از جریان پویای دانش جهانی در وجودم ریشه دوانده بود. این خاطره، که شاید در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا ذکر شده باشد، شرحی است از آنچه در قلبم می‌گذشت: ضرورت پیوند علم دینی با جهان، نقد روش‌های کهنه، و دعوت به نگاهی نو به قرآن و روایات. این گفتگو، نه‌تنها بازتاب تأملاتم در آن روز است، بلکه دعوتی است به بازنگری در نقش علم دینی در ساخت جهانی عادلانه‌تر و معنوی‌تر.

بخش اول: انزوای علم دینی و خطرهای آن

در آن جلسه، با حسرتی عمیق گفتم: ما از جهان علمی و معنوی دور افتاده‌ایم، گویی حوزه‌هایمان جزیره‌هایی منزوی‌اند، مانند جزیره خضراء که در افسانه‌ها از دنیا جداست. این انزوا، نه‌تنها ما را از گفت‌وگوی علمی با جهان محروم کرده، بلکه دستاوردهای عالمان پیشین و آرمان‌های انقلاب را به خطر انداخته است. این خطر، بزرگ‌تر از آن است که بتوان نادیده‌اش گرفت. اگر حوزه‌ها نتوانند ریشه‌های نظام را با علم و پژوهش تقویت کنند، چگونه می‌توانیم انتظار داشته باشیم که این نهال استوار بماند؟

دلم می‌خواست فریاد بزنم که این کار، وظیفه دولت‌ها یا نهادهای روزمره نیست. حوزه‌ها باید پیش‌قراول این حرکت باشند، باید ریشه‌ها را محکم کنند و چنان علمی تولید کنند که در جهان سربلند باشد. این انزوا، نه‌تنها ما را از پیشرفت بازمی‌دارد، بلکه طلاب جوان را نیز ناامید و سرخورده می‌کند. طلابی را که با شور و شوق به حوزه آمده بودند، اما به دلیل فقدان روش‌های نوین و حمایت علمی، یا به کارهای غیرعلمی روی آوردند یا در گوشه‌ای از فیضیه، دل‌مرده و بی‌انگیزه، روزگار گذراندند.

بخش دوم: ضرورت تولید علم جهانی

در آن روز، با تأکید گفتم: حوزه‌ها باید چنان علمی تولید کنند که در برابر جهان سربلند باشد. اگر قرار است نظام ما در جهان حرفی برای گفتن داشته باشد، باید سال‌به‌سال کتاب‌ها و مقالاتی از حوزه‌ها به جهان عرضه شود. دانشمندان ما باید پژوهش کنند، نه اینکه در موضوعات تکراری مانند «لا ضرر» یا مسائل خانوادگی درجا بزنند. این موضوعات، هرچند مهم‌اند، اما هزاران بار گفته شده‌اند. باید به سراغ مسائل نوین برویم، باید هسته‌های علمی را بشکافیم تا جهان از عظمت علم دینی ما به شگفت آید.

مستندسازی علمی، کلید این موفقیت است. به طلاب می‌گفتم: هرچه می‌نویسید، باید مستند باشد. جهان علم، حرف بی‌مدرک را نمی‌پذیرد. اگر طلبه‌ای حرفی نو بزند، اما نتواند آن را به منابع معتبر نسبت دهد، کارش به جایی نمی‌رسد. اینجاست که یأس به سراغ طلاب می‌آید. دیده‌ام طلابی که با ذوق و شوق، ایده‌های نو می‌نوشتند، اما چون روش مستندسازی را نمی‌دانستند، ناامید شدند و دست از کار کشیدند.

بخش سوم: آزمایشگاه‌های قرآنی و غنای روایات

در آن جلسه، با شوق از قرآن سخن گفتم: قرآن، گویی آزمایشگاهی است بی‌انتها. هر آیه‌اش دریچه‌ای است به سوی معرفت. باید آزمایشگاه‌های قرآنی برپا کنیم، جایی که پژوهشگران با کمر بسته، به تحقیق در آیات بپردازند. آیات قرآن، از آسمان‌ها و زمین سخن می‌گویند، از عجایبی که اگر به آن‌ها بپردازیم، جهان را مبهوت خواهیم کرد.

روایات ما نیز گنجینه‌ای است عظیم. گفتم: در روایات ما، درباره آسمان‌ها و زمین عجایبی است که اگر دنبالشان کنیم، هزاران موضوع پژوهشی پدید می‌آید. اما باید با دقت پیش رفت. برخی روایات ضعیف‌اند، و نمی‌توان مانند قرآن، بی‌محابا به آن‌ها استناد کرد. نیاز است که با روش علمی، این گنجینه را بکاویم و عجایبش را به جهان نشان دهیم.

آیه‌ای از قرآن کریم

نُرِيدُ أَنْ نَأْكُلَ مِنْهَا وَتَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا

ما می‌خواهیم از آن بخوریم و دل‌هایمان آرام گیرد (مائده: ۱۱۳).

این آیه، به یادم آورد که حواریون، مائده آسمانی را خواستند، نه فقط برای خوردن، بلکه برای اطمینان قلب‌هایشان. این نیاز به اطمینان، نیازی انسانی است که باید با علم و معرفت پاسخ داده شود.

بخش چهارم: نقد روش‌های آموزشی کهنه

در آن روز، با طنزی تلخ از روش‌های آموزشی حوزه‌ها انتقاد کردم. می‌گفتم: کتاب‌هایی مانند نهایه و بدایه را سر و ته می‌خوانیم، گویی مجله‌ای است که باید از آخر شروع کرد! این روش‌ها، خلاقیت را در طلاب می‌کشد. به طلاب می‌گفتم: این کتاب‌ها، گزارش‌هایی ساده‌اند، نه متون عمیق فلسفی. باید روش‌های نوین آموزشی را به کار بگیریم، روش‌هایی که ذهن طلاب را باز کند و آن‌ها را به پژوهش‌های خلاقانه وادارد.

حسن نیت، البته، شرط اول است. تأکید می‌کردم: هر علمی، اگر با نیت خالص همراه باشد، به معرفت الهی راه می‌یابد. اما نیت خالص به تنهایی کافی نیست؛ باید با روش‌های درست همراه شود.

بخش پنجم: نقد احکام مالی و ضرورت عدالت اجتماعی

در آن جلسه، با دلی پر از احکام مالی دینی سخن گفتم. مثالی زدم: اگر خانه‌ای پارسال ده میلیون ارزش داشت و امسال بیست میلیون شده، خمسش را می‌گیرند؛ اما اگر ارزشش به پنج میلیون افتاد، چیزی پس نمی‌دهند! این کجا با عدالت سازگار است؟ دین باید شریک فقرا باشد، نه فقط پول‌دارها. دین باید به جوانان، دانشجویان، و محرومان کمک کند، نه اینکه تنها بستاند.

با حسرت می‌گفتم: چرا منابع دینی ما، که باید صرف یتیمان و نیازمندان شود، گاهی در جای خود خرج نمی‌شود؟ از سیره پیامبر (ص) و ائمه (ع) مثال می‌آوردم: آن‌ها دست و دلباز بودند، هزاران نخل خرما و بنده را آزاد کردند. این سیره، باید الگوی ما باشد.

بخش ششم: نقد انفعال در برابر چالش‌های جهانی

در آن روز، با حسرتی عمیق از انفعال علم دینی در برابر دیگر ادیان STS1.1.4.2ان سخن گفتم. در حالی که برخی نهادهای مسیحی با قدّیس‌سازی و تبلیغات، نفوذ خود را گسترش می‌دهند، علم دینی ما در انزوا مانده است. این انفعال، به ضرر ماست. باید با تولید علم و حتی معجزه‌های علمی، به این چالش‌ها پاسخ دهیم.

گفتم: باید فیلسوفان، فقیهان و عارفان ما یقه این مدعیان را بگیرند و با قدرت علم، جایگاه دین را در جهان استوار کنند.

بخش هفتم: عرفان و مسیر سلوک

در آن جلسه، از عرفان سخن گفتم. عرفان را در سه منزل خلاصه کردم: ترک طمع، ترک خود، و ترک خواستن. این مسیر، راهی است به سوی معرفت الهی، نه طلب بهشت یا ترس از جهنم. عبادتی که برای نفع شخصی باشد، شرک است. باید قلب را از طمع رها کرد تا خدا در آن جلوه کند.

با اشاره به آیه‌ای از قرآن کریم گفتم:

لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ

چرا خدا با ما سخن نمی‌گوید یا نشانه‌ای برایمان نمی‌آورد؟ (بقره: ۱۱۸).

این درخواست، نشانه ناپختگی است. خدا را دیدن و معجزه خواستن، مسیری دارد که باید با سلوک طی شود.

بخش هشتم: نقش قلب در معرفت

گفتم: قلب، کلید معرفت است. وقتی قلب از بند نفس رها شود، خدا در آن تجلی می‌کند. گوش و چشم ظاهری را کنار بگذارید؛ قلب خود می‌بیند و می‌شنود. اینجاست که انسان، بی‌واسطه، خدا را درمی‌یابد.

جمع‌بندی: دعوت به بازنگری علم دینی

این خاطره، بازتاب دغدغه‌های عمیق من در آن روز است. از انزوای علم دینی تا ضرورت عدالت اجتماعی، از روش‌های کهنه آموزشی تا نیاز به آزمایشگاه‌های قرآنی، همه و همه دعوتی است به بازنگری در علم دینی. باید با تولید علم جهانی، توزیع عادلانه منابع، و سلوک عارفانه، دین را به جایگاه شایسته‌اش برسانیم. این مسیر، نه‌تنها وظیفه حوزه‌هاست، بلکه راهی است برای پیوند دوباره انسان با معرفت الهی.