متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۸۹۷

مقدمه

در درس‌گفتارهایم، گاه به نکاتی اشاره کرده‌ام که ریشه در تجربه‌های زیسته و تأملات عمیقم در باب دین، جامعه و انسان داشته‌اند. اینک، در مجموعه‌ای که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، فرصتی یافته‌ام تا آن سخنان را با دقتی افزون و در قالبی منسجم‌تر با شما در میان بگذارم. این گفتگوها، نه‌تنها شرحی از گذشته‌ام، بلکه دعوتی است به تأمل در احوال جامعه دینی و راه‌های رهایی از بندهایی که ما را از حقیقت و عزت دور کرده است. آنچه پیش روی شماست، بازتابی است از عمق دانش و تعهدی که عمری در راه دین و معرفت سپری کرده‌ام.

بخش اول: عدالت طلاب، گنج نهان علم دینی

روزی از یکی از عالمان بزرگ شنیدم که برای اجرای احکامی چون صیغه طلاق، تنها طلاب شایستگی دارند. او می‌گفت طلاب، این ایتام آل نبی، با وجود مظلومیت و بی‌چیزی، از عدالت ذاتی برخوردارند که دیگران از آن بی‌بهره‌اند. من نیز، که سال‌ها در میان طلاب زیسته‌ام، این حقیقت را دریافته‌ام. طلاب، با انتخاب راهی که می‌توانستند به جای آن در دنیا به مال و منال برسند، خود را سپر بلای دین کرده‌اند. این جایگاه والا، ریشه در تعهد معنوی و اخلاقی آن‌ها دارد که چون گنجی نهان، در علم دینی می‌درخشد.

این سخن، از تجربه‌ام در حوزه‌های علمی برمی‌خیزد. طلاب، وارثان معنوی انبیا هستند، چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا (انبیاء: ۷۳). این آیه، به هدایت‌گری عالمان دینی اشاره دارد که با عدالت و اخلاص، راه را به سوی حقیقت می‌گشایند.

قرآن کریم: وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا
ترجمه: و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کردند.

بخش دوم: نقد رفتارهای غیراخلاقی در علم دینی

در یکی از جلسات، از رفتارهای ناشایست برخی طلاب گله کردم. گاه دیده‌ام که اگر کسی سخنی بگوید، دیگری بی‌صبر و شکیب به او می‌تازد، گویی گفت‌وگو جای خود را به جدال داده است. من، که عمری در راه علم دینی کوشیده‌ام، باور دارم که گفت‌وگو باید نیکو و شایسته باشد، حتی اگر سخن طرف مقابل به مذاقمان خوش نیاید. علم دینی، اگر به اخلاق مزین نشود، چگونه می‌تواند به تزکیه نفس و هدایت جامعه بینجامد؟

این تأمل، از تجربه‌ام در مواجهه با فضای حوزه برمی‌خیزد. قرآن کریم می‌فرماید: رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ (فتح: ۲۹)، که بر مهربانی و احترام در میان مؤمنان تأکید دارد. اگر ما در علم دینی به این اصل پایبند نباشیم، چگونه می‌توانیم ادعای هدایت‌گری کنیم؟

قرآن کریم: رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ
ترجمه: با یکدیگر مهربان‌اند.

بخش سوم: ضرورت گفت‌وگو و شنیدن در علم دینی

در درس‌گفتارهایم، از درس‌های حوزوی سخن گفتم که گاه چنان در کلیات غرق می‌شوند که از نیازهای واقعی جامعه دور می‌مانند. اگر طلبه‌ای سخنی بگوید، حتی اگر ناپخته باشد، باید شنیده شود. من باور دارم که علم دینی، تنها در سایه گفت‌وگوی باز و آزاد می‌تواند به حقیقت نزدیک شود. باید فضایی فراهم کرد که هر کس، بی‌هراس از قضاوت، سخن خویش را بگوید و از این رهگذر، به فهم عمیق‌تری دست یابیم.

این سخن، با آیه وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ (آل عمران: ۱۵۹) هم‌راستاست که بر اهمیت مشورت و گفت‌وگو تأکید دارد. تجربه‌ام نشان داده که بدون شنیدن دیگران، علم دینی به محصولی خشک و بی‌ثمر بدل می‌شود.

قرآن کریم: وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ
ترجمه: و در کارها با آنان مشورت کن.

بخش چهارم: مظلومیت طلاب و رسالتشان

در یکی از جلسات، از مظلومیت طلاب گفتم. اینان، که می‌توانستند در دنیا به مال و مقام برسند، راه طلبگی را برگزیدند و خود را وقف دین کردند. آن‌ها، با تحمل سختی‌ها، چون سپری در برابر هجمه‌ها ایستاده‌اند. من، که سال‌ها در کنارشان زیسته‌ام، این مظلومیت را با تمام وجود حس کرده‌ام. طلاب، گویی ایتام آل نبی‌اند که با عدالت و اخلاص، بار سنگین حفظ دین را به دوش می‌کشند.

این حقیقت، با آیه وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ (نحل: ۱۲۷) همخوانی دارد که بر صبر در راه خدا تأکید می‌کند. طلاب، با این صبر، به حفظ حقیقت دین کمک کرده‌اند.

قرآن کریم: وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ
ترجمه: و شکیبایی ورز و شکیبایی‌ات جز به [یاری] خدا نیست.

بخش پنجم: مسئولیت جمعی در برابر انحرافات

در درس‌گفتارهایم، از آیه‌ای سخن گفتم که می‌فرماید: لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (بقره: ۱۳۴). این آیه به ما می‌آموزد که هر کس مسئول اعمال خویش است، اما جامعه دینی باید با رفتارهای خود، مانع از انحرافات شود. من دیده‌ام که جوامع اسلامی، با وجود جمعیت بسیار و منابع فراوان، گاه در تنگنای ناکامی گرفتارند. این ناکامی، نتیجه رفتارهای نادرست جمعی است که باید اصلاح شود.

قرآن کریم: لَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ
ترجمه: از آنچه آنان انجام می‌دادند، بازخواست نمی‌شوید.

این سخن، از تأملاتم در جامعه‌شناسی دینی برمی‌خیزد. امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه‌ای است که جامعه را از سقوط نجات می‌دهد.

بخش ششم: نقد وضعیت جوامع دینی و غیردینی

در یکی از جلسات، از وضعیت جوامع اسلامی و غیراسلامی سخن گفتم. هیچ‌کدام، نه مسلمین، نه یهود و نه نصارا، به زندگی متعادل و مطلوب نرسیده‌اند. گاه دیده‌ام که جوامع سکولار، به دلیل آزادی از تعصبات، گامی به پیش نهاده‌اند، اما این نیز کافی نیست. من باور دارم که تنها بازگشت به اصول توحیدی می‌تواند جامعه‌ای متعادل و عادلانه بسازد.

این تأمل، با آیه وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا (بقره: ۱۴۳) همخوانی دارد که بر میانه‌روی امت اسلامی تأکید می‌کند.

قرآن کریم: وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا
ترجمه: و این‌گونه شما را امتی میانه قرار دادیم.

بخش هفتم: ضرورت بررسی مفاهیم قرآنی

سال‌ها پیش، قصد داشتم درباره جن، ملائکه و شیطان سخن بگویم، اما هر بار موانعی پیش آمد. گاه، به محض سخن گفتن از جن، انگ و برچسب زدند، گویی این مفاهیم قرآنی، بی‌ارزش‌اند. من، که عمری در مطالعه قرآن و عرفان سپری کرده‌ام، باور دارم که علم دینی باید از کلیات به سوی واقعیت‌های وجودی حرکت کند. جن و شیطان، موجوداتی‌اند که قرآن از آن‌ها سخن گفته، و ما باید با شجاعت و دقت، به فهم آن‌ها بپردازیم.

این سخن، با آیه وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ (انعام: ۱۰۰) هم‌راستاست که به سوء‌فهم درباره جن اشاره دارد.

قرآن کریم: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ الْجِنَّ
ترجمه: و برای خدا شریک‌هایی از جن قرار دادند.

بخش هشتم: شیطان، نفس و استکبار

در درس‌گفتارهایم، از سه عامل انحراف سخن گفتم: شیطان، که وجودی خارجی دارد؛ نفس اماره، که در درون انسان است؛ و استکبار، که از اشراف جامعه برمی‌خیزد. این سه، چون محورهایی هستند که جامعه را به انحراف می‌کشانند. شیطان، دشمنی آشکار است، چنان‌که قرآن می‌فرماید: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ (اعراف: ۲۲). نفس اماره، هوس‌های درونی است که انسان را به سوی گناه می‌کشاند. و استکبار، از رجال خاصی برمی‌خیزد که چون میل‌توپ جامعه، همه چیز را به دور خود می‌چرخانند.

قرآن کریم: إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ
ترجمه: بی‌تردید شیطان برای شما دشمنی آشکار است.

این تحلیل، از مطالعه‌ام در جامعه‌شناسی دینی و تاریخ برمی‌خیزد. استکبار، که در رجال خاص جامعه ریشه دارد، چون محور اصلی، دیگران را به دنبال خود می‌کشد.

بخش نهم: استکبار و استعمار، محور انحراف

روزی از استعمار و استکبار گفتم، که نه در توده مردم، بلکه در رجال خاص و اشرافی جامعه ریشه دارد. اینان، چون محور دوچرخه یا شاسی ماشین، کل جامعه را به حرکت درمی‌آورند. تجربه‌ام از مطالعه تاریخ نشان داده که استعمار، همیشه در دستان عده‌ای معدود بوده است. اینان، با قدرت و نفوذ، جوامع را به سوی انحراف می‌کشانند.

این سخن، از تأملاتم در جامعه‌شناسی و تاریخ برمی‌خیزد. گاه در داستان‌هایی چون «هزاردستان» دیده‌ام که چگونه یک فرد متکبر، همه را به دور خود می‌چرخاند. این، حقیقت استکبار است.

بخش دهم: انحرافات صدر اسلام

در یکی از جلسات، از روایتی سخن گفتم که سلمان، سراسیمه نزد امیرالمؤمنین علیه‌السلام آمد و گفت: «چرا نشسته‌ای؟ دارند انتخابات می‌کنند!» اما امیر، با آرامشی الهی، پاسخ داد که اینان، تحت تأثیر ابلیس و نفس اماره‌اند. من، که عمری در مطالعه تاریخ صدر اسلام غوطه‌ور بوده‌ام، دریافته‌ام که انحرافات آن دوران، نتیجه سه عامل بود: ابلیس، نفس اماره و استکبار. اینان، با دور کردن مردم از حق، وحدت جامعه اسلامی را شکستند.

این روایت، که در کتب تاریخی چون سلیم بن قیس آمده، نشان می‌دهد که چگونه برخی، به جای حفظ وحدت، به سوی تفرقه رفتند. این تجربه، درس بزرگی برای امروز ماست.

بخش یازدهم: وحدت انبیا و اصول توحیدی

در درس‌گفتارهایم، از وحدت انبیا سخن گفتم. قرآن کریم می‌فرماید: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا (بقره: ۱۳۶). این آیه، ما را به ایمان به خدا و همه پیامبران دعوت می‌کند. من باور دارم که ادیان، در ذات خود یکی‌اند، اما تشتت و تفرقه، مانع کمال آن‌ها شده است. باید به سوی کلام مشترک بازگشت، چنان‌که قرآن می‌فرماید: تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ (آل عمران: ۶۴).

قرآن کریم: قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا
ترجمه: بگویید: به خدا و آنچه بر ما نازل شده ایمان آوردیم.

قرآن کریم: تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ
ترجمه: بیایید به سوی سخنی که میان ما و شما یکسان است.

این تأمل، از نگاه توحیدی و عرفانی‌ام برمی‌خیزد. دین، در ذات خود، برای کمال انسان است، اما تفرقه و انحراف، آن را از هدفش دور کرده است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده، سفری است به عمق تأملاتم در باب دین، جامعه و انسان. از عدالت طلاب گفتم که چون گنجی نهان، در علم دینی می‌درخشند. از ضرورت گفت‌وگوی شایسته و اخلاق‌مدار سخن گفتم که بدون آن، علم دینی به ثمر نمی‌نشیند. از مظلومیت طلاب و مسئولیت جمعی در برابر انحرافات گفتم و بر لزوم بازگشت به اصول توحیدی تأکید کردم. همچنین، با تحلیل انحرافات صدر اسلام و نقش شیطان، نفس اماره و استکبار، ریشه‌های ناکامی جوامع دینی را کاویدم. این مجموعه، دعوتی است به سوی دینداری عمیق، اخلاق‌مدار و توحیدمحور که با تکیه بر وحدت انبیا و مبارزه با انحرافات، به کمال انسانی منجر می‌شود.