متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 905

مقدمه

روزهایی را که در میان شاگردان، در فضای پرشور حوزه، از حکمت، اجتهاد و تبلیغ دین سخن می‌گفتم. درس‌گفتارهایم، گاه به‌صورت گذرا، دریچه‌ای به سوی تأملات عمیق در علم دینی، قرآن و روش‌های تبلیغی می‌گشود. اکنون که این خاطرات را بازگو می‌کنم، گویی بار دیگر در آن لحظات حضور دارم، با همان اشتیاق برای اصلاح علم دینی و پیوند آن با نیازهای جامعه. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای بازنمایی آن تأملات، با زبانی صمیمی و عمیق، تا خواننده را به سوی خرد عملی و پویایی دینی دعوت کند. در این بخش، از نقد روش‌های تبلیغی پیچیده تا تبیین نقش اجتهاد و اهمیت ریزبینی در علم دینی سخن گفته‌ام، با امید به احیای علمی که در خدمت جامعه باشد.

بخش اول: ضرورت سادگی در تبلیغ دینی

یکی از عالمان بزرگ می‌گفت: «وقتی بر منبر می‌روید، سخنانی ساده چون دو دو تا چهار تا بگویید، نه قلمبه‌سلنبه!» این سخن را بارها با شاگردانم در میان گذاشتم. گفتم: «اگر سخنانتان چنان پیچیده باشد که مردم از دستتان بروند، چه فایده؟ تبلیغ باید روان باشد، گویی در خواب هم بتوان آن را فهمید.» قرآن کریم می‌فرماید:

ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ

ترجمه: «به راه پروردگارت با حکمت و اندرز نیکو دعوت کن» (قرآن کریم، نحل: 125). این آیه، مرا به تأمل در سادگی و حکمت در تبلیغ واداشت. گفتم: «مردم را با سخنان روان نگه دارید، نه با ذهن خودتان!» تبلیغ دینی باید قلب‌ها را به سوی حقیقت بکشاند، نه ذهن‌ها را به پیچیدگی‌ها مشغول کند.

بخش دوم: پاسخگویی به شبهات با زبان ساده

در درس‌گفتارهایم، از آیه‌ای سخن گفتم که سفاهت برخی را نشان می‌داد. قرآن کریم می‌فرماید:

سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا ۚ قُل لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ

ترجمه: «به‌زودی سفیهان از مردم خواهند گفت: چه چیزی آنان را از قبله‌ای که بر آن بودند بازگرداند؟ بگو مشرق و مغرب از آن خداست» (قرآن کریم، بقره: 142). به شاگردانم گفتم: «خداوند به پیامبرش می‌آموزد که با زبانی ساده پاسخ دهد. وقتی سفیهان درباره قبله شبهه می‌کنند، پاسخ این است که مشرق و مغرب از آن خداست.» این پاسخ، نه پیچیده است و نه مبهم. گفتم: «عالم دینی باید به زبان مخاطب سخن بگوید، نه اینکه او را در پیچ و خم کلمات گم کند.»

بخش سوم: پویایی اجتهاد در زمان معصومین

در یکی از درس‌گفتارهایم، از روایتی سخن گفتم که می‌فرماید: «اجلس فی المسجد و افت للناس»؛ در مسجد بنشین و برای مردم فتوا بده. به شاگردانم گفتم: «حتی در زمان معصومین، اجتهاد و فتوا وظیفه عالمان بود. این نبود که همه چیز به یک نفر واگذار شود.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا

ترجمه: «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند» (قرآن کریم، انبیاء: 73). این روایت نشان می‌دهد که اجتهاد، حتی در حضور معصومین، پویا بود. گفتم: «تمرکز قدرت در یک نفر، علم دینی را ناکارآمد می‌کند. عالمان باید در میان مردم فتوا دهند و راه هدایت را نشان دهند.»

بخش چهارم: مدیریت صحیح منابع مالی

گفت‌وگویی را که از یکی از معصومین نقل می‌کردم. شخصی از همدان به مدینه آمده بود و نزد امام عرض کرد که مالی آورده است. امام فرمود: «ببر همان‌جا خرج کن، آنجا هم نیاز دارند.» به شاگردانم گفتم: «انباشت منابع مالی در یک مکان، خلاف حکمت است.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ

ترجمه: «و در اموالشان حقی برای سائل و محروم بود» (قرآن کریم، ذاریات: 19). گفتم: «منابع مالی باید در خدمت مردم و در محل نیاز خرج شود، نه اینکه انبار گردد. این اصل، علم دینی را از انزوا نجات می‌دهد.»

بخش پنجم: نقد مفهوم اعلمیت در اجتهاد

یکی از دغدغه‌هایم، مفهوم اعلمیت در علم دینی بود. به شاگردانم گفتم: «تقلید از اعلم، مبنای شرعی و علمی ندارد. مجتهد عادل کافی است.» قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

ترجمه: «از بندگان خدا تنها عالمان از او می‌ترسند» (قرآن کریم، فاطر: 28). گفتم: «اعلمیت، جز در مورد معصومین، معنایی ندارد. عالمان عادل، دست خدا در زمین‌اند و نیازی به برچسب اعلم نیست. این مفهوم، بیشتر از هیاهو سرچشمه می‌گیرد تا از دلیل.»

بخش ششم: فقدان اجتهاد واقعی در تاریخ

در درس‌گفتارهایم، از فقدان اجتهاد واقعی در تاریخ علم دینی گلایه کردم. گفتم: «بسیاری از مدعیان اجتهاد، تنها نقل‌قول و اجماع را تکرار کرده‌اند، نه اینکه خود استخراج کنند.» قرآن کریم می‌فرماید:

قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

ترجمه: «بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید» (قرآن کریم، بقره: 111). به شاگردانم گفتم: «عالم واقعی، کسی است که از متن دین استخراج کند، نه اینکه به گفته دیگران بسنده کند. تاریخ نشان می‌دهد که مجتهدان واقعی، انگشت‌شمار بودند.»

بخش هفتم: سجده بر زمین پاک

سفری به مکه که با یکی از علما سخن می‌گفتم. او پرسید: «چرا بر مهر سجده می‌کنید؟» گفتم: «ما هم به زمین سجده می‌کنیم، اما زمین پاک و بهداشتی را انتخاب کرده‌ایم. این مهر، تکه‌ای از زمین پاک است که همراه خود داریم.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ

ترجمه: «و برای خدا سجده می‌کنند هر که در آسمان‌ها و زمین است» (قرآن کریم، رعد: 15). گفتم: «سجده، فروتنی در برابر خداست، و زمین پاک، نشانه رعایت احکام و بهداشت است.» این پاسخ، هم علمی بود و هم ساده.

بخش هشتم: نقد شتاب‌زدگی در تفسیر قرآن

در درس‌گفتارهایم، از شتاب‌زدگی در تفسیر قرآن گلایه کردم. گفتم: «قرآن، کتابی عظیم و پیچیده است که نمی‌توان آن را با شتاب و کلی‌گویی فهمید.» قرآن کریم می‌فرماید:

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ

ترجمه: «آیا در قرآن تدبر نمی‌کنند؟» (قرآن کریم، نساء: 82). به شاگردانم گفتم: «تفسیر قرآن، نیازمند تدبر و صبر است. شتاب، عمق علمی را از بین می‌برد و ما را به سطحی‌نگری می‌کشاند.»

بخش نهم: اهمیت مباحثه در علم دینی

یکی از دغدغه‌هایم، کم‌رنگ شدن مباحثه در علم دینی بود. به شاگردانم گفتم: «طلابی که مباحثه نمی‌کنند، به روضه‌خوانی و منبر می‌افتند، نه تحقیق.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ

ترجمه: «و با آنان به نیکوترین شیوه مجادله کن» (قرآن کریم، نحل: 125). گفتم: «محقق واقعی، وقتش را صرف مباحثه و تحقیق می‌کند، نه کارهای نمایشی. مباحثه، علم را زنده نگه می‌دارد.»

بخش دهم: تمایز محقق و روضه‌خوان

در درس‌گفتارهایم، از تفاوت محقق و روضه‌خوان سخن گفتم. گفتم: «محقق واقعی، وقتش را صرف تحقیق می‌کند، نه روضه‌خوانی عمومی.» قرآن کریم می‌فرماید:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

ترجمه: «از بندگان خدا تنها عالمان از او می‌ترسند» (قرآن کریم، فاطر: 28). به شاگردانم گفتم: «محقق، حتی اگر روضه بخواند، برای خانواده‌اش است، نه برای نمایش. علم دینی، با تحقیق و عمق زنده می‌ماند.»

بخش یازدهم: نقد تکرار در متون علمی

در درس‌گفتارهایم، از تکرارهای غیرضروری در متون علمی مانند کفایه گلایه کردم. گفتم: «سه‌چهارم کفایه، تکرار است و این تکرارها، طلبه را سرگردان می‌کند.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْبَاطِلِ

ترجمه: «و حق را با باطل نیامیزید» (قرآن کریم، بقره: 42). گفتم: «متون علمی باید روان و خالی از تکرار باشند تا طلبه را به حقیقت برسانند، نه سردرگم کنند.»

بخش دوازدهم: ریزبینی در علم دینی

یکی از تأکیداتم، ریزبینی در علم دینی بود. به شاگردانم گفتم: «علم واقعی، ریز و جزئی است، نه کلی و درشت.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ

ترجمه: «و هیچ تر و خشکی نیست مگر آنکه در کتابی روشن است» (قرآن کریم، انعام: 59). گفتم: «علم دینی، از فلسفه تا فقه، باید ریز شود. کلی‌گویی، علم نیست؛ خیال است.»

بخش سیزدهم: تفاوت علم و معرفت

در درس‌گفتارهایم، از تفاوت علم و معرفت سخن گفتم. گفتم: «علم، کلیات است و معرفت، جزئیات. معرفت الهی، مختص انبیا و اولیاست.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا

ترجمه: «و خدا به آدم همه نام‌ها را آموخت» (قرآن کریم، بقره: 31). گفتم: «علم، اوصاف کلی است، اما معرفت، شناخت جزئی و عمیق است. حوزه‌های ما باید از کلیات به سوی معرفت جزئی حرکت کنند.»

بخش چهاردهم: نقد تعریف‌های کلی در اصول فقه

در درس‌گفتارهایم، از تعریف‌های کلی در اصول فقه انتقاد کردم. گفتم: «تعریف‌های کلی، نه جامع افرادند و نه مانع اغیار.» قرآن کریم می‌فرماید:

قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ

ترجمه: «بگو اگر راست می‌گویید دلیل خود را بیاورید» (قرآن کریم، بقره: 111). گفتم: «اصول فقه باید به سوی تعریف‌های دقیق و جزئی حرکت کند، نه کلی‌گویی که به جایی نمی‌رسد.»

بخش پانزدهم: هندسه قبله و تحلیل علمی

در درس‌گفتارهایم، از تغییر قبله سخن گفتم. گفتم: «این موضوع، نیازمند تحلیل هندسی و علمی است.» قرآن کریم می‌فرماید:

سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا

ترجمه: «به‌زودی سفیهان از مردم خواهند گفت: چه چیزی آنان را از قبله‌ای که بر آن بودند بازگرداند؟» (قرآن کریم، بقره: 142). گفتم: «قبله، نه‌تنها نماد دیانت، بلکه موضوعی است که باید با دقت علمی بررسی شود.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تأملاتم در سال‌های تدریس و نقد علم دینی است. از دعوت به سادگی در تبلیغ تا تأکید بر پویایی اجتهاد و ریزبینی در علم، هر یک از این خاطرات، تلاشی بود برای پیوند دین با نیازهای جامعه. به شاگردانم می‌گفتم: «عالم دینی باید با مردم باشد، با قرآن زندگی کند و از کلی‌گویی و انزوا دوری گزیند.» امیدوارم این مجموعه، خواننده را به تأمل در حکمت قرآنی، اصلاح علم دینی و نقش عالمان در هدایت جامعه دعوت کند، گویی بار دیگر در میان شاگردانم نشسته‌ام و از حقیقت سخن می‌گویم.