متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 934

مقدمه

روزهایی که در جمع طلاب، با شور و تأمل از نظام خلقت و پرسش‌های عمیق درباره حکمت و عدالت آن سخن می‌گفتم. این گفتگوها، که ریشه در درس‌گفتارهای پرحرارتی دارد که زمانی در حوزه‌ها ایراد می‌شد، تلاشی است برای به اشتراک گذاشتن اندیشه‌هایم درباره نظام احسن، ظواهر ظالمانه طبیعت، و ضرورت بازنگری در علم دینی با نگاهی قرآنی. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، روایتی صمیمی از تأملاتم است که گویی در خلوت با شما سخن می‌گویم، با زبانی که دعوت به تفکر در حکمت خلقت و نقش انسان در آن است.

بخش اول: نظام احسن یا خلقت ظالمانه؟

در درس‌گفتارهایم، از طلاب می‌پرسیدم: آیا خلقت الهی، با همه درندگی و خشونتی که در طبیعت می‌بینیم، نظام احسن است یا ظالمانه؟ طبیعت، با ویژگی‌های گزنده و کشنده‌اش، گویی صحنه‌ای از بی‌رحمی است. از جنگل‌های وحشی تا دنیای مدرن، که آن را «جنگل مدرن» می‌نامم، فقرا، ضعفا، و محرومان زیر چرخ ظلم خرد می‌شوند. اما قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ
(بی‌گمان در آفرینش آسمان‌ها و زمین و اختلاف شب و روز نشانه‌هایی برای خردمندان است؛ آل‌عمران: 190). این آیه، مرا به تأمل در حکمت نهفته در خلقت واداشت.

این پرسش، مرا به این باور رساند که نظام احسن، فراتر از ظواهر، در حکمت الهی نهفته است و باید با عقل و تدبر کشف شود.

بخش دوم: جنگل مدرن و ظلم اجتماعی

در گفت‌وگو با طلاب، جهان معاصر را به جنگلی مدرن تشبیه می‌کردم، جایی که ظلم به محرومان و ضعفا، گویی از درندگی حیوانات نیز شدیدتر است. فقر، بیماری، و نابرابری، چهره‌ای خشن از این جنگل نشان می‌دهند. قرآن کریم می‌فرماید:
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ
(آیا ندیدی کسانی را که نعمت خدا را به کفر تبدیل کردند و قوم خود را به سوی سرای هلاکت کشاندند؟؛ ابراهیم: 28). این آیه، گویی نقدی است بر کسانی که نعمت‌های الهی را به ظلم و نابرابری بدل می‌کنند.

این تأمل، مرا به ضرورت بازسازی نظام‌های اجتماعی با الهام از قرآن واداشت.

بخش سوم: نقد ساده‌انگاری شاعرانه نظام احسن

با طنزی کنایی، از شعرهایی که جهان را به دلیل زیبایی‌های ظاهری، مانند «چشم و خط و خال و ابرو»، نظام احسن می‌خوانند، انتقاد می‌کردم. این دیدگاه‌های شاعرانه، واقعیت‌های خشن طبیعت، مانند درندگی حیوانات یا بلایای طبیعی، را نادیده می‌گیرند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
(و در آفرینش آسمان‌ها و زمین تأمل می‌کنند؛ آل‌عمران: 191). این آیه، دعوت به تفکری عمیق‌تر در خلقت است.

این نقد، مرا به این باور رساند که فهم نظام احسن نیازمند نگاهی عقلانی و فراتر از سطحی‌نگری است.

بخش چهارم: خشونت دریا و بلایای طبیعی

روزی کنار دریا ایستاده بودم و امواج خروشان آن را تماشا می‌کردم. گویی دریا، با جزر و مد و طوفان‌هایش، از صد شیر درنده‌تر است. ساعت‌ها به این صحنه خیره شدم و دریافتم که طبیعت، با همه زیبایی‌اش، چهره‌ای وحشتناک دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
(و در گردش بادها و ابرهای مسخر میان آسمان و زمین نشانه‌هایی برای قومی است که تعقل می‌کنند؛ بقره: 164). این آیه، مرا به تأمل در حکمت نهفته در این خشونت واداشت.

این تجربه، مرا به این باور رساند که حتی در خروش طبیعت، نظمی حکیمانه نهفته است.

بخش پنجم: مرگ و فلاکت در طبیعت

در درس‌گفتارهایم، از طلاب می‌خواستم به طبیعت در پاییز و زمستان بنگرند، جایی که حیوانات در باتلاق‌ها و خشکسالی‌ها با فلاکت می‌میرند. گویی مرگ، وحشتناک‌ترین مخلوق خداست که همه را در هم می‌شکند. قرآن کریم می‌فرماید:
أَلْهَاكُمُ التَّكَاثُرُ
(فزون‌طلبی شما را سرگرم کرد؛ تکاثر: 1). این آیه، گویی هشداری است به غفلت از مرگ و واقعیت‌های تلخ خلقت.

این تأمل، مرا به ضرورت توجه به مرگ و حکمت آن در نظام خلقت واداشت.

بخش ششم: نقد نظام‌های دینی مبتنی بر حرف

از نظام‌های دینی که تنها به نصیحت و سخنرانی بسنده می‌کنند، انتقاد می‌کردم. گویی گفتن «علف، علف» به بز، آن را چاق نمی‌کند؛ باید علف واقعی داد. علم دینی نیز نیازمند نظام‌های ساختاری و علمی است، نه فقط نصیحت. قرآن کریم می‌فرماید:
ذَٰلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
(این کتاب که هیچ شکی در آن نیست، هدایتی برای پرهیزگاران است؛ بقره: 2). این آیه، بر نقش هدایتی قرآن در ایجاد نظام‌های عملی تأکید دارد.

این نقد، مرا به ضرورت ایجاد نظام‌های علمی در دیانت واداشت.

بخش هفتم: تصریف الریاح و قدرت بشر

در گفت‌وگو با طلاب، از تصریف الریاح سخن گفتم، پدیده‌ای که در همه موجودات، از سلول‌های بدن تا ابرهای آسمان، جریان دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ
(و در گردش بادها و ابرهای مسخر میان آسمان و زمین نشانه‌هایی برای قومی است که تعقل می‌کنند؛ بقره: 164). این آیه، نشان می‌دهد که بشر می‌تواند در این پدیده‌ها تصرف کند و آن را برای آینده به کار گیرد.

این تأمل، مرا به این باور رساند که علم دینی می‌تواند با بهره‌گیری از قرآن، آینده جهان را شکل دهد.

بخش هشتم: جنگ‌های آینده و تصریف الریاح

از جنگ‌های آینده سخن می‌گفتم، جنگ‌هایی که نه با سلاح‌های سنتی، بلکه با کنترل طبیعت، مانند خشکسالی و آلودگی، شکل خواهند گرفت. تصریف الریاح، کلیدی برای این تحولات است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ
(و در گردش بادها؛ بقره: 164). این آیه، گویی دعوتی است به آمادگی علمی برای آینده.

این اندیشه، مرا به ضرورت پژوهش‌های علمی در حوزه‌های قرآنی واداشت.

بخش نهم: نقش دعا در تصریف الریاح

از روایات دینی سخن گفتم که دعاهایی مانند نماز استسقاء برای تصریف الریاح وجود دارد، اما برای اختلاف لیل و نهار چنین دعاهایی نیست. این تمایز، نشان‌دهنده حوزه‌هایی است که بشر می‌تواند در آن‌ها تأثیر بگذارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ
(و در گردش بادها؛ بقره: 164). این آیه، بر امکان تأثیر بشر در طبیعت تأکید دارد.

این باور، مرا به ضرورت پیوند علم و دیانت در فهم طبیعت واداشت.

بخش دهم: نقش عقل و تفکر در فهم خلقت

به طلاب می‌گفتم: فهم خلقت، نیازمند عقل و تفکر است. تنها قوم یعقلون می‌توانند در نظام خلقت حرکت کنند. قرآن کریم می‌فرماید:
وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ
(و در آفرینش آسمان‌ها و زمین تأمل می‌کنند؛ آل‌عمران: 191). این آیه، دعوت به تعقل در حکمت خلقت است.

این تأمل، مرا به ضرورت پرورش ذهن‌های متفکر در علم دینی واداشت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای فهم عمیق نظام خلقت و نقش علم دینی در پاسخ به پرسش‌های بزرگ بشری. از نقد ظواهر ظالمانه طبیعت تا تأکید بر تصریف الریاح به عنوان کلیدی برای آینده، همه این‌ها دعوتی است به بازسازی علم دینی با نگاهی عقلانی و قرآنی. امیدوارم این خاطرات، مشعلی باشد برای نسلی که با تأمل در قرآن، حکمت خلقت را کشف کند و آینده جهان را هدایت نماید.