متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 947

مقدمه

روزهایی را که در میان شاگردانم، در فضای پرشور حوزه، از چالش‌های نظام اجتهاد، ضرورت بازنگری در علم دینی، و نقش مردم‌محوری در رهبری سخن می‌گفتم. درس‌گفتارهایم، گاه به‌صورت گذرا، دریچه‌ای به سوی تأملات عمیق در اصلاح ساختارهای علمی و اجتماعی می‌گشود. اکنون که این خاطرات را بازگو می‌کنم، گویی بار دیگر در آن لحظات نفس می‌کشم، با همان اشتیاق برای پیوند دین با نیازهای روز و احیای علم پویا. این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، تلاشی است برای بازنمایی آن تأملات، با زبانی صمیمی و عمیق، تا خواننده را به سوی حکمت قرآنی و اصلاح نظام‌های دینی و اجتماعی دعوت کند. در این بخش، از ضرورت علوم مدرن در اجتهاد تا نقد رهبری استثماری و انبساط در دینداری سخن گفته‌ام.

بخش اول: چالش‌های ساختاری در نظام اجتهاد

در درس‌گفتارهایم، از مشکلات ساختاری در نظام اجتهاد سخن گفتم. گفتم: «مقدمات سنتی اجتهاد، مانند صرف و نحو، دیگر کافی نیست.» به شاگردانم گفتم: «امروز، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و منطق، مقدمات واقعی اجتهاد هستند.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ

ترجمه: «و از خدا بترسید که خدا به شما می‌آموزد» (قرآن کریم، بقره: 282). گفتم: «مجتهد بدون دانش‌های مدرن، نمی‌تواند به نیازهای جامعه پاسخ دهد.»

بخش دوم: ضرورت علوم مدرن در اجتهاد

تأکید کردم مقدمات اجتهاد باید شامل علوم روز باشد. گفتم: «مجتهدی که جامعه‌شناسی و روان‌شناسی نداند، نمی‌تواند مسائل روز را تحلیل کند.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا

ترجمه: «و هر که حکمت داده شود، خیری بسیار داده شده است» (قرآن کریم، بقره: 269). گفتم: «حکمت جامع، کلید پاسخگویی به نیازهای زمانه است.»

بخش سوم: نقد تقلید بدون علم و صدق

از تقلیدهای نادرست گلایه کردم. گفتم: «بسیاری از تقلیدها به دلیل فقدان علم یا صدق در مجتهدان، دچار اشکال است.» به شاگردی که پرسید: «کسی که شایستگی تشخیص ندارد، چه کند؟» پاسخ دادم: «باید دانش عمومی جامعه بالا رود تا مردم بتوانند شایستگی را تشخیص دهند.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

ترجمه: «و چیزی را که به آن علم نداری دنبال مکن» (قرآن کریم، اسراء: 36). گفتم: «تقلید کورکورانه، به گمراهی می‌انجامد.»

بخش چهارم: ارتقای دانش عمومی جامعه

از ضرورت ارتقای دانش عمومی سخن گفتم. گفتم: «مردم باید آگاه شوند تا شایستگی عالمان را تشخیص دهند، همان‌طور که برای خرید یک جوراب دقت می‌کنند.» قرآن کریم می‌فرماید:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا

ترجمه: «ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید» (قرآن کریم، بقره: 168). گفتم: «دانش عمومی، کلید انتخاب درست است.»

بخش پنجم: نقد رهبری استثماری

از رهبری استثماری انتقاد کردم. گفتم: «رهبرانی که برای خدمت به مردم نیستند، بلکه مردم را برای خود می‌خواهند، گمراهند.» به شاگردانم گفتم: «چوپان برای گله است، نه گله برای چوپان.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا

ترجمه: «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می‌کنند» (قرآن کریم، انبیاء: 73). گفتم: «رهبر واقعی، خادم مردم است.»

بخش ششم: اصل خدمت در رهبری

از اصل خدمت در رهبری سخن گفتم. گفتم: «بزرگ قوم، خادم آن‌هاست، نه اربابشان.» به شاگردانم گفتم: «رهبرانی که خدمت می‌گیرند، نه خدمت می‌دهند، از مسیر حق دورند.» روایتی از پیامبر اکرم (ص) نقل کردم: «سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ» (ترجمه: بزرگ قوم، خادم آن‌هاست). گفتم: «این اصل، راهنمای رهبری دینی است.»

بخش هفتم: نقد خشونت در رهبری

از خشونت در رهبری انتقاد کردم. گفتم: «رهبری که به زور و بگیرو‌ببند متکی است، گمراهی می‌آورد.» قرآن کریم می‌فرماید:

لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ

ترجمه: «در دین اجباری نیست» (قرآن کریم، بقره: 256). گفتم: «رهبری باید با محبت و هدایت باشد، نه با زور.»

بخش هشتم: ضرورت انبساط در دینداری

از ضرورت انبساط در دینداری سخن گفتم. گفتم: «انقباض و خشونت، دین را به انحطاط کشانده است.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا

ترجمه: «و این‌گونه شما را امتی میانه‌رو قرار دادیم» (قرآن کریم، بقره: 143). گفتم: «دین باید با اعتدال و رحمانیت پیش رود.»

بخش نهم: نقد درگیری‌های داخلی در جهان اسلام

از درگیری‌های داخلی در جهان اسلام گلایه کردم. گفتم: «انقباض و جمود، عامل نزاع‌های داخلی است.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا

ترجمه: «و از خدا و رسولش اطاعت کنید و با یکدیگر نزاع نکنید» (قرآن کریم، انفال: 46). گفتم: «وحدت و محبت، کلید رفع نزاع‌هاست.»

بخش دهم: روان‌شناسی انبساط در دینداری

از روان‌شناسی انبساط سخن گفتم. گفتم: «کسی که با همه درگیر است، مشکل از خودش است و نیاز به خودسازی دارد.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا

ترجمه: «و سوگند به نفس و آنچه آن را سامان داد» (قرآن کریم، شمس: 7). گفتم: «خودسازی، کلید انبساط در رفتار است.»

بخش یازدهم: کاربرد احکام در شرایط اضطرار

از انعطاف احکام در شرایط اضطرار سخن گفتم. گفتم: «احکام حرمت، مانند میته، در اضطرار قابل بازنگری است.» قرآن کریم می‌فرماید:

فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ

ترجمه: «و هر که در تنگنا بیفتد و به گناه متمایل نباشد» (قرآن کریم، بقره: 173). گفتم: «فقه باید به شرایط اضطرار پاسخ دهد.»

بخش دوازدهم: نقد فقه بدون موضوع‌شناسی

از فقه بدون موضوع‌شناسی انتقاد کردم. گفتم: «فقهی که به مسائل واقعی جامعه، مانند رشوه یا اجبار در عبادات، نپردازد، ناکارآمد است.» به شاگردانم گفتم: «فقها باید مسائل روز را شناسایی و احکام را متناسب کنند.» قرآن کریم می‌فرماید:

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ

ترجمه: «و در دین بر شما هیچ سختی قرار نداده است» (قرآن کریم، حج: 78). گفتم: «فقه باید آسان‌گیر و پاسخگوی نیازهای روز باشد.»

بخش سیزدهم: اصل اباحه در اسلام

از اصل اباحه در اسلام سخن گفتم. گفتم: «اسلام، دین آسان‌گیری است و جز موارد خاص، همه‌چیز مباح است.» قرآن کریم می‌فرماید:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

ترجمه: «به نام خداوند بخشنده مهربان» (قرآن کریم، فاتحه: 1). گفتم: «رحمانیت خدا، مبنای اصل اباحه است.»

بخش چهاردهم: نقد احکام حرام ذاتی و عنوانی

از احکام حرام ذاتی و عنوانی سخن گفتم. گفتم: «میته، خون، و گوشت خوک، ذاتاً حرام‌اند، اما آنچه به غیر خدا عرضه شود، حرمتش عنوانی است.» قرآن کریم می‌فرماید:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ

ترجمه: «بر شما حرام شده است مردار و خون و گوشت خوک» (قرآن کریم، مائده: 3). گفتم: «فقها باید این احکام را در زمینه‌های اجتماعی تحلیل کنند.»

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تأملاتم در سال‌های تدریس و نقد علم دینی و نظام‌های اجتماعی است. از ضرورت علوم مدرن در اجتهاد تا نقد رهبری استثماری و دعوت به انبساط در دینداری، هر یک از این خاطرات، تلاشی بود برای احیای علم دینی پویا و مردم‌محور. به شاگردانم می‌گفتم: «دین باید با رحمانیت و آسان‌گیری پیش رود، نه با خشونت و انقباض.» امیدوارم این مجموعه، خواننده را به تأمل در حکمت قرآنی، اصلاح علم دینی، و بازگشت به ارزش‌های رحمانی دعوت کند، گویی بار دیگر در میان شاگردانم نشسته‌ام و از حقیقت سخن می‌گویم.