متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 974

مقدمه

روزهایی را به یاد دارم که در جمع شاگردانم، از تأملاتم درباره شناخت اسمای الهی، نقد فقه خشک، و جایگاه حج در حل مشکلات مسلمین سخن می‌گفتم. این تأملات، که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم مطرح شده‌اند، روایت‌هایی هستند از تلاش‌هایم برای فهم حقیقت الهی و اصلاح رویکردهای دینی و اجتماعی. در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، می‌کوشم شما را به دنیای اندیشه‌هایم ببرم؛ جایی که معرفت الهی، انعطاف در فقه، و کارکردهای اجتماعی حج در برابر خشک‌مداری و انحرافات تاریخی قرار می‌گیرند. آنچه در پی می‌آید، بازتابی است از تعهد من به احیای دین پویا، تقویت معارف الهی، و ترویج حکمت در برابر چالش‌های معاصر.

بخش اول: تلاش بیست‌وپنج‌ساله در جدول اسما

روزی از تلاش بیست‌وپنج‌ساله‌ام برای تدوین جدول اسمای الهی سخن گفتم. گفتم: «سال‌ها کاغذها را سیاه کردم تا بفهمم اسم اعظم، اکبر، اخفی، ادنی، و اعلی چیست.» مثل این بود که بخواهم نقشه‌ای از آسمان الهی ترسیم کنم. به شاگردانم گفتم: «این جدول، کلیدی است برای شناخت خدا و صفاتش.» این تلاش، مرا به عمق معرفت الهی برد.

بخش دوم: جست‌وجوی هویت الهی

روزی با شاگردانم از پرسش بنیادینم گفتم: «من با کی طرفم؟ خدای من کیست؟» گفتم: «این پرسش، قلب دینداری است. باید بدانیم با چه خدایی سخن می‌گوییم؛ خدایی که رحمه للعالمین است یا قاسم الجبارین؟» این پرسش، مثل نوری بود که مسیر معرفت را روشن می‌کرد. افزودم: «شناخت خدا، اولین گام در دین است.»

قرآن کریم: هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ (حشر: 22)
ترجمه: اوست خدا که جز او معبودی نیست.

بخش سوم: نقد فقه خشک و ارتجاعی

از فقه خشک و ارتجاعی گله کردم. گفتم: «فقهی که با کوچک‌ترین تغییر می‌شکند، مثل درختی خشکیده است که میوه نمی‌دهد. این دین نیست، بلکه طالبانیت و خوارجیت است.» افزودم: «دین واقعی، پویا و منعطف است و با عقل و حکمت همراه.» این سخن، دعوتی بود به اجتهاد پویا و دور از خشک‌مداری.

بخش چهارم: مظلومیت معصومین در برابر افراط‌گرایی

روزی از مظلومیت معصومین علیهم السلام سخن گفتم. گفتم: «خوارج و نهروانیان حتی با معصوم سازگار نبودند. به امام حسن گفتند کافر است، مثل پدرش، و خنجر بر رانش زدند.» این داستان، مثل زخمی بود بر قلبم که درد معصومین را نشان می‌داد. افزودم: «افراط‌گرایی، دین را از حقیقتش دور می‌کند.»

بخش پنجم: نقد نسبت‌های نادرست به عالمان

روزی در مجلسی، از نقل قول‌های نادرست درباره ابن سینا گله کردم. گفتم: «می‌گویند ابن سینا شراب می‌خورد و مست اشارات را نوشته! اگر مست بود، چگونه چنین اثری خلق کرد؟» با طنز به شاگردانم گفتم: «من هم کنارش بودم و دیدم مست نبود!» خنده طلبه‌ها، مثل نسیمی بود که جهل را کنار می‌زد. افزودم: «نقل‌های بی‌اساس، عالمان را بدنام می‌کند.»

بخش ششم: تنهایی عالم در برابر جهل

روزی از شعر ابن سینا سخن گفتم: «در دهر یکی چون من و آن هم کافر، پس در همه دهر یک مسلمان نبود.» گفتم: «این شعر، تنهایی عالم در برابر جهل و تهمت را نشان می‌دهد.» مثل این بود که ابن سینا در میان امواج نادانی، تنها فریاد می‌زد. افزودم: «عالمان بزرگ، همیشه در برابر جهل مظلوم‌اند.»

بخش هفتم: نقد رفتار خوارج با معصومین

از رفتار خوارج با معصومین گفتم. گفتم: «آن‌ها به امام حسن ‘رجل’ گفتند، نه اباالحسن، و او را کافر خواندند. این خشونت، از نادانی و دوری از معرفت بود.» این سخن، مثل آینه‌ای بود که چهره زشت افراط را نشان می‌داد. افزودم: «جهل، دشمن دین و معصومین است.»

بخش هشتم: نقد واژه‌های آلوده‌شده

روزی از واژه‌های آلوده‌شده گله کردم. گفتم: «واژه‌هایی مثل جهاد و عدالت، به دلیل سوءاستفاده، معنای اصلی خود را از دست داده‌اند.» مثل این است که جواهری را در گل آلوده کنند. افزودم: «باید واژه‌ها را به معانی قرآنی‌شان بازگردانیم.» این سخن، دعوتی بود به احیای معارف اصیل.

بخش نهم: نقد سیاست‌زدگی در دین

از سیاست‌زدگی در دین سخن گفتم. گفتم: «سیاستمداران گاهی دین را ابزار قدرت می‌کنند، مثل واژه جهاد که آلوده شده است.» افزودم: «دین باید از بازی‌های سیاسی پاک بماند.» این سخن، مثل زنگ خطری بود برای حفظ اصالت دین.

بخش دهم: نقد سوءاستفاده‌های سیاسی

روزی با حسرت از سوءاستفاده‌های سیاسی گفتم. گفتم: «برخی با سوءاستفاده از دین، حقوق انسان‌ها را پایمال کرده‌اند، مثل فروش کودکان یا ظلم به ضعیفان.» این سخن، مثل فریادی بود علیه ظلم به نام دین. افزودم: «دین، سپر مظلومان است، نه ابزار ظالمان.»

بخش یازدهم: نقد فقدان سازمان ملل اسلامی

از نبود سازمان ملل اسلامی گله کردم. گفتم: «جهان اسلام باید سازمانی داشته باشد که صدای مسلمین را به گوش عالم برساند، نه اینکه در سازمان‌های غیراسلامی گم شود.» مثل این است که امتی بدون پرچم باشد. افزودم: «این ضعف، نتیجه دوری از وحدت اسلامی است.»

بخش دوازدهم: جایگاه حج در حل مشکلات مسلمین

روزی از جایگاه حج سخن گفتم. گفتم: «حج، مرکز فرماندهی فکری و علمی مسلمین بود، اما امروز فقط عبادتی فردی شده است.» افزودم: «حج باید مشکلات مسلمین را حل کند، نه اینکه به سکوت واداشته شود.» این سخن، مثل کلیدی بود برای احیای کارکرد اجتماعی حج.

قرآن کریم: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًا (حج: 27)
ترجمه: و در میان مردم برای حج بانگ برآور که پیاده به سوی تو آیند.

بخش سیزدهم: نقد محدودیت‌های حج

از محدودیت‌های حج گله کردم. گفتم: «امروز حاجیان نمی‌توانند در حج بحث و گفت‌وگو کنند، چون می‌گویند ‘لا جدال و لا فسوق’. اما مگر طرح مسائل مسلمین حرام است؟» این مثل بستن درهای حکمت بود. افزودم: «حج باید کنفرانس جهانی مسلمین باشد.» این سخن، دعوتی بود به احیای کارکرد اجتماعی حج.

بخش چهاردهم: نقد سازمان ملل به‌عنوان سازمان دول

روزی از سازمان ملل سخن گفتم. گفتم: «این سازمان، سازمان دول است، نه ملل. ملت‌ها در آن جایی ندارند.» مثل این است که خانه‌ای بدون صاحب ساخته شود. افزودم: «مسلمین باید مرکزی برای خود داشته باشند، نه اینکه در سازمان دول گم شوند.» این سخن، مرا به یاد ضرورت وحدت اسلامی می‌انداخت.

بخش پانزدهم: نقد شاهنامه به‌عنوان سازمان دول

از شاهنامه گله کردم. گفتم: «فردوسی، با همه عظمتش، شاهنامه نوشت، نه مردم‌نامه. تاریخ ما باید مردم را ببیند، نه فقط شاهان را.» این مثل نقاشی بود که فقط تاج را می‌کشد و صورت را فراموش می‌کند. افزودم: «تاریخ اسلامی باید مردم‌محور باشد.» این سخن، دعوتی بود به بازنویسی تاریخ از منظر مردم.

بخش شانزدهم: نقد دولت‌های غیرمتعهد

روزی از دولت‌های غیرمتعهد سخن گفتم. گفتم: «این دولت‌ها غیرمتعهد نیستند، بلکه به قدرت‌های دیگر متعهدند. این نام، مثل نقابی است بر چهره حقیقت.» افزودم: «مسلمین باید استقلال واقعی داشته باشند.» این سخن، مرا به یاد ضرورت وحدت و استقلال اسلامی می‌انداخت.

بخش هفدهم: تفاوت حج تمتع و عمره

از تفاوت حج تمتع و عمره گفتم. گفتم: «حج تمتع واجب است، اما عمره موسم خاص ندارد و انعطاف‌پذیرتر است.» مثل این است که یکی سفر رسمی باشد و دیگری سفری آزاد. افزودم: «این انعطاف، فرصتی است برای مسلمین تا بیشتر به خدا نزدیک شوند.» این سخن، مرا به یاد حکمت احکام الهی می‌انداخت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از دغدغه‌هایم برای شناخت عمیق اسمای الهی، احیای فقه پویا، و بازگرداندن کارکرد اجتماعی حج به جایگاه اصلی‌اش. از تلاش برای فهم خدا تا نقد فقه خشک، مظلومیت معصومین، و سوءاستفاده‌های سیاسی، هر بخش از این روایت‌ها تلاشی است برای بازخوانی دین با حکمت و معرفت. آیاتی مانند «هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» و «وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ» راهنمای این مسیرند. امیدوارم این خاطرات، پژوهشگران و عالمان را به سوی دینی پویا و جامعه‌ای متحد هدایت کند.