متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 986

مقدمه: در جست‌وجوی مدینه فاضله

در درس‌گفتارهایم، همواره کوشیده‌ام با نگاهی ژرف به آیات قرآن کریم و تجربه‌های زیسته، راهی به سوی زندگی سالم و سعادتمند بگشایم. این گفتارها، که گاه به‌صورت گذرا در جلساتم بیان شده‌اند، اکنون فرصتی یافته‌اند تا به‌گونه‌ای تفصیلی و با زبانی صمیمی روایت شوند. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، تأملاتی است از عمق جان و تجربه‌هایم در مسیر جست‌وجوی مدینه فاضله؛ شهری آرمانی که نه در تفوق‌طلبی و خودبرتربینی، بلکه در سادگی، محبت، و سلامت نفس معنا می‌یابد. این خاطرات، بازتابی است از تعهد معنوی و معرفتی‌ام به ترویج زندگی پاک و مرفه، که ریشه در آیات الهی و سیره ائمه معصومین علیهم‌السلام دارد.

بخش اول: نقد انفعال و جست‌وجوی زندگی سالم

روزگاری را که در جمع مردم، از انفعال در برابر مشکلات سخن می‌گفتم. گریه و تأسف، هرچند از سر صدق باشد، گرهی از کار فروبسته جامعه نمی‌گشاید. دیده‌ام که برخی، چه در میان ما و چه در میان خارجی‌ها، به گریه‌های نمایشی روی می‌آورند؛ گریه‌هایی که بیش از آنکه درمان درد باشد، ظاهرسازی است برای جلب توجه. این رفتار، نه‌تنها به خیر جامعه نمی‌انجامد، بلکه اعتماد و اصالت را در روابط اجتماعی خدشه‌دار می‌کند. آنچه ما را به مدینه فاضله نزدیک می‌کند، نه اشک‌های بی‌حاصل، بلکه تلاش برای زندگی سالم، پاک، و مرفه است.

قرآن کریم: وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ
«و خداوند به هر که بخواهد بی‌حساب روزی می‌دهد.» (بقره: ۲۱۲)
این آیه، به ما می‌آموزد که رزق الهی، نه در تفوق‌طلبی و رقابت‌های ناسالم، بلکه در لیاقت و اقتضای هر جامعه نهفته است. زندگی سالم، که با پاکی، سلامت، و سعادت همراه است، همان رزقی است که خداوند بی‌حساب به بندگانش ارزانی می‌دارد. دیده‌ام کشورهایی را که بدون هیاهو و خودنمایی، مردمانشان در رفاه و آرامش زندگی می‌کنند. این‌ها نه به دنبال ابرقدرتی‌اند و نه در پی خودبرتربینی؛ بلکه با مدیریت صحیح و تمرکز بر سلامت و سعادت، به مدینه فاضله نزدیک شده‌اند.

بخش دوم: پرهیز از تفوق‌طلبی و خودبرتربینی

بارها در درس‌گفتارهایم از خطر تفوق‌طلبی سخن گفته‌ام. می‌گفتم: «ابرقدرتی و خودبرتربینی، نه‌تنها سعادت نمی‌آورد، بلکه جوامع را به ورطه بدبختی می‌کشاند.» دیده‌ام که کشورهای دنباله‌رو ابرقدرتی، هم خود گرفتار نابسامانی شده‌اند و هم مردمانشان را به فلاکت کشانده‌اند. این تفوق‌طلبی، که گاه در ورزش، سیاست، یا حتی در میان برخی عالمان دینی دیده می‌شود، نتیجه‌ای جز آسیب جسمی و روانی ندارد. ورزشکارانی که برای «اولی» شدن جان خود را به خطر می‌اندازند، گاه پس از پیروزی، دردمند و فرسوده‌اند. این چه سعادتی است که به بهای سلامت و آرامش به دست آید؟

قرآن کریم: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ
«و پرهیزگاران در روز قیامت بر فراز آنها هستند.» (بقره: ۲۱۲)
این آیه به ما می‌آموزد که برتری واقعی، نه در دنیا، بلکه در قیامت برای متقین است. در دنیا، ما را به ماجراجویی و تفوق‌طلبی دعوت نکرده‌اند؛ بلکه باید به دنبال زندگی سالم و شایسته‌سالاری باشیم. در جلسات درس، بارها تأکید می‌کردم که اسلام، نه دنبال ابرقدرتی و قلدری است، بلکه در پی منش، سلامت، و محبت است. این همان راهی است که ائمه معصومین علیهم‌السلام به ما آموخته‌اند.

بخش سوم: تنوع، رحمت الهی

در یکی از درس‌گفتارها، از تنوع به‌عنوان رحمت الهی سخن گفتم. خداوند، جهان را با تنوع آفریده است؛ از گیاهان و حیوانات گرفته تا انسان‌ها و فرهنگ‌ها. این تنوع، رحمتی است که زندگی را پویا و جذاب می‌کند. اما دیده‌ام که یکنواختی در دین و جامعه، گاه مردم را از دین گریزان کرده است. اگر دین را یکنواخت و بی‌تنوع ارائه کنیم، جذابیتی برای مردم ندارد. می‌گفتم: «مردم از دین تک‌خوانی خوششان نمی‌آید. باید دین را با تنوع و زیبایی عرضه کرد تا دل‌ها را جذب کند.»

قرآن کریم: كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً
«مردم امتی یگانه بودند.» (بقره: ۲۱۳)
این آیه، از وحدت اولیه بشر سخن می‌گوید؛ وحدتی که بدون اختلاف و تفرقه بود. اما انبیا آمدند تا با اختلاف رحمانی، بشر را به تکامل برسانند. این اختلاف، نه به معنای دعوا و تفرقه، بلکه به معنای تنوع و پویایی است. می‌گفتم: «اختلاف رحمانی، مانند آشپزی است. اگر غذا را به‌موقع از روی آتش برداری، پخته و لذیذ است؛ اما اگر بیش از حد بجوشد، می‌سوزد. جامعه هم نیاز به مدیریت دقیق دارد تا به تعادل و سعادت برسد.»

بخش چهارم: تجربه‌های زیسته و درس‌های اجتماعی

خاطره‌ای از عراق

روزی را که در کنار ضريح مقدس در عراق ایستاده بودم. ناگهان دستی را حس کردم که به جیبم نزدیک شد. با خود گفتم: «یا اباالفضل العباس! اینجا که باید جای تقوا و پاکی باشد، چرا چنین رفتارهایی دیده می‌شود؟» این تجربه، مرا به تأمل واداشت که مدینه فاضله، تنها با ادعا ساخته نمی‌شود. باید با مدیریت صحیح و پرورش اخلاق، جامعه را به سوی سلامت و پاکی هدایت کرد. مشکلات اجتماعی، چه در عراق، چه در افغانستان یا هر جای دیگر، به ایمان یا کفر ربطی ندارد؛ بلکه به مدیریت و دانش وابسته است.

خاطره‌ای از دعوای عالمان دینی

پیش از انقلاب، در منطقه‌ای از تهران، دو عالم دینی بر سر مسائل مختلف با یکدیگر اختلاف داشتند. هر شب بر منبر، به هم طعنه می‌زدند و دعوا می‌کردند. من که در آن جمع سخن می‌گفتم، به مردم گفتم: «شما کارگران زحمتکش، چرا به این دعواها توجه می‌کنید؟ این عالمان، وضعشان خوب است؛ نه گرسنه‌اند و نه محتاج. شما باید از حقوق خودتان دفاع کنید.» این تجربه به من آموخت که تفرقه در علم دینی، به انسجام اجتماعی آسیب می‌زند. باید به جای تفرقه، بر وحدت و حقوق مردم تمرکز کرد.

خاطره‌ای از روستا

تابستانی را در روستایی که چهل‌پنجاه عالم و طلبه در آن جمع شده بودند. مردم آنجا با سادگی و صمیمیت زندگی می‌کردند. باغ‌های انگور و بادامشان، چنان سخاوتمندانه بود که گویی طبیعت نیز در این محبت شریک بود. به آن‌ها گفتم: «فقر شما از آنجاست که پول خرج نمی‌کنید. بیایید با کار جمعی، این آبادانی را گسترش دهید.» شروع کردیم به بازسازی خانه‌ها و دیوارها، و آن جمع، با همکاری و محبت، به مدینه‌ای کوچک و صمیمی تبدیل شد. این تجربه به من آموخت که کار جمعی و محبت، کلید سعادت اجتماعی است.

بخش پنجم: آشپزی، نمادی از مدیریت اجتماعی

در یکی از جلسات، از آشپزی به‌عنوان نمادی از مدیریت اجتماعی سخن گفتم. آشپزی، کاری است که نیاز به دقت و زمان‌بندی دارد. اگر غذا را به‌موقع از روی آتش برداری، لذیذ است؛ اما اگر بیش از حد بجوشد، می‌سوزد. جامعه نیز چنین است. مدیریت صحیح، مانند آشپزی خوب، نیاز به دانش و مهارت دارد. به طلاب می‌گفتم: «شما که علم دینی می‌خوانید، باید آشپزی هم یاد بگیرید. غذای خوب، آبروست برای یک طلبه.» یک بار در جمع طلاب، آشپزی را آموزش دادیم. نتیجه آن‌قدر دل‌انگیز بود که انگار با دو هزار روایت، چنین تأثیری نمی‌توانستیم بگذاریم.

کلام حضرت علی علیه‌السلام: كُنْ كَبِلَ الَّلَبُونِ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ وَلَا ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ
«مانند شتر شیرده باش؛ نه آن‌قدر شیر بده که مکیده شوی، و نه آن‌قدر سخت باش که سوار شوند.»
این کلام، به ما می‌آموزد که در زندگی و مدیریت اجتماعی، تعادل لازم است. نه باید چنان نرم باشیم که دیگران از ما سوءاستفاده کنند، و نه چنان سخت که دیگران را از خود برانیم. این تعادل، کلید مدینه فاضله است.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر جست‌وجوی مدینه فاضله. از درس‌گفتارهایم آموخته‌ام که سعادت، نه در تفوق‌طلبی و ابرقدرتی، بلکه در زندگی سالم، پاک، و مرفه نهفته است. آیات قرآن کریم و سیره ائمه معصومین علیهم‌السلام، ما را به سوی محبت، همکاری، و تنوع هدایت می‌کنند. تجربه‌های زیسته‌ام، از عراق تا روستاهای ساده ایران، نشان داد که مدینه فاضله، با مدیریت صحیح، کار جمعی، و حفظ تقوا و اخلاق ساخته می‌شود. امیدوارم این خاطرات، خواننده را به تأمل در زندگی سالم و سعادتمند دعوت کند و نوری باشد بر مسیر ساختن جامعه‌ای متعادل و سرشار از صفا و محبت.