متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 989

مقدمه

این مجموعه، بازتابی است از گفتارهای صمیمی من در درس‌گفتارهایی که سال‌ها پیش در جمع شاگردان و دوست‌داران معرفت ارائه کرده‌ام. آن‌چه در این صفحات می‌خوانید، شرحی است از تأملات و تجربیات شخصی‌ام درباره انقلاب اسلامی، چالش‌های پیش روی علم دینی، و ضرورت بازسازی فهم اجتماعی از دین. این خاطرات، گویی دوباره از دلم به قلمم جاری شده‌اند تا با شما سخن بگویم؛ گویی همین حالا در برابرتان نشسته‌ام و با صداقت و صمیمیتی که همیشه آرزو داشتم، از عمق جان سخن می‌گویم. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی فهمی عمیق‌تر از انقلاب، دین، و مسئولیت‌های ما در برابر جامعه‌ای که با خون دل و فداکاری‌های بسیار ساخته شده است.

بخش نخست: انقلاب، بت‌شکنی عظیم و چالش نادانی

نقد نادانی و ضرورت آگاهی

روزهایی که در جمع شاگردان، از انقلاب اسلامی سخن می‌گفتم و از نادانی‌ای که چون سایه‌ای سنگین بر دستاوردهای آن افتاده بود، دلم می‌سوخت. انقلاب ما، این حرکت عظیم که شاخ سلطنت‌های چند هزار ساله را شکست، در معرض خطر است؛ نه از دشمن بیرونی، که از نادانی درونی. من از کودکی زرنگ بودم، حواسم جمع بود و زیرکی‌ام زبانزد. اگر کلاهی سرم رفته باشد، وای بر من! باید خود را سرزنش کنم که چرا ندیدم و ندانستم. این انقلاب، با خون دل میلیون‌ها انسان، با شهادت و جانبازی، و با فداکاری عالمان دینی به ثمر نشست. اما چرا برخی پشیمان شده‌اند؟ چرا گاهی احساس می‌کنیم این نهال عظیم در حال شکستن است؟ پاسخ را در دو نوع ستمگری می‌یابم: یکی نادانی ساده (جهل بسیط) و دیگری غرض‌ورزی آگاهانه (جهل مرکب).

جهل بسیط، همان ندانستن است؛ نفهمیدن این‌که انقلاب چه بود، چیست و به کجا می‌رود. بسیاری از کسانی که فریاد حمایت از انقلاب سر می‌دهند، خود نمی‌دانند چه می‌گویند. و جهل مرکب، بدتر است؛ آن‌جا که آگاهانه راه را کج می‌کنیم، به خاطر منافع، قدرت‌طلبی یا غفلت. این دو، چون آفت، به جان انقلاب افتاده‌اند.

مثالی از پخت غذا

مثالی که برای شاگردانم زدم تا پیچیدگی انقلاب را نشان دهم. فرض کنید می‌خواهید برای دویست نفر غذا بپزید. آیا یک نفر می‌تواند این کار را بکند؟ خیر! نیاز به دیگ و قابلمه دارید، نیاز به کارگر و آشپز و هماهنگی. یکی برنج می‌آورد، یکی روغن، یکی آتش می‌افروزد. انقلاب هم همین‌گونه است. یک نفر، هرچند بزرگ، نمی‌تواند به تنهایی آن را به سرانجام برساند. عالمان دینی، مردم، شهدا و جانبازان، هر کدام نقشی داشتند. اما ما گاهی ساده‌لوحانه فکر می‌کنیم یک نفر باید همه‌چیز را درست کند. حتی چای دم کردن هم فوت و فن دارد! زعفران را نمی‌شود یک‌باره با چای مخلوط کرد؛ باید صبر کنی، زمان بدهی تا هر کدام به‌جای خود دم بکشند. انقلاب هم نیاز به زمان و دقت دارد.

نقد پشیمانی و تقيه غیرضروری

دلم می‌گیرد وقتی می‌بینم برخی از انقلابیون پشیمان شده‌اند. می‌گویم: چرا پشیمان؟ مگر چه کم آورده‌ایم که بخواهیم تقيه کنیم؟ صداقت، بهترین راه است. باید با مردم رو راست باشیم. نگوییم همه‌چیز گل و بلبل است، اما نترسیم از گفتن حقیقت. انقلاب ما، با همه سختی‌ها، فهم مردم را بالا برده است. این فهم، بزرگ‌ترین دستاورد ماست. سی سال پیش را به یاد بیاورید؛ مردم چهار دست و پا راه نمی‌رفتند، اما امروز، از کودک پیش‌دبستانی تا کاسب بازار، فهمی دارند که در سیصد سال گذشته بی‌سابقه است.

بخش دوم: نقش عالمان دینی و فداکاری‌های انقلاب

شکستن شاخ سلطنت

در درس‌گفتارهایم، انقلاب را به بت‌شکنی ابراهیم علیه‌السلام تشبیه می‌کردم. این انقلاب، شاخ سلطنت چند هزار ساله را شکست. عالمان دینی، با فداکاری و صبر، این راه را هموار کردند. سختی‌هایی که خانواده‌های این عالمان کشیدند. گاه برای دیدار با برادر یکی از آن‌ها، باید هزار پیچ و خم را طی می‌کردیم. این‌ها ساده نبودند؛ پخته شده بودند در کوره سختی‌ها. آن‌ها نه تنها سلطنت را شکستند، بلکه جهانی را به ایران متوجه کردند. امروز، همه دنیا از ایران سخن می‌گویند، گویی ککی در تنبانشان افتاده است!

مثال زرگری و کارگر

روزی مثالی زدم که هنوز در خاطرم زنده است. زرگری را تصور کنید، پر از طلا و جواهر، لوکس و زیبا. ناگهان کارگری با پاچه‌های بالا زده و بیل پر از گل وارد می‌شود. کافی است تکانی بخورد تا همه‌چیز را به هم بریزد. انقلاب ما چنین بود؛ کارگری بود که با بیلش، نظم لوکس جهانی را به هم ریخت. ایران ضرر نکرد؛ این دنیا بود که متزلزل شد. اقتصادشان، سیستم‌هایشان، همه به هم ریخت. اما ما هم باید با محبت و صفا پیش برویم، نه با خشونت و دیکتاتوری.

بخش سوم: چالش‌های علم دینی و مدیریت جامعه

فقدان تعریف روشن از دین

یکی از دردهایم این بود که ما هنوز نمی‌دانیم دین چیست. یکی می‌گوید این‌گونه، دیگری می‌گوید آن‌گونه. این ندانستن، مشکل اصلی ماست. می‌گفتم: ما حتی چای دم کردن را بلد نیستیم، چه برسد به مدیریت یک انقلاب عظیم! دین، نیاز به تبیین علمی و منسجم دارد. ما سابقه دینداری اجتماعی نداشتیم که بدانیم چگونه باید جامعه را با دین مدیریت کنیم. باید بنشینیم، دانشمندان و عالمان، و تعریف کنیم که دین در جامعه چه نقشی دارد. آیا باید لباس متحدالشکل تحمیل کنیم؟ آیا باید در پوشش و رفتار مردم دخالت کنیم؟ یا این کار را به خانواده‌ها و جامعه بسپریم؟

نقد سخت‌گیری‌های غیرضروری

می‌گفتم: سخت‌گیری‌های بی‌جا، مانند لباس متحدالشکل یا دخالت در امور شخصی، جامعه را از دین دور می‌کند. مردم ما فهمشان بالاست. دیگر نمی‌شود آن‌ها را با زور رام کرد. باید با محبت و صفا با آن‌ها سخن گفت. قرآن کریم می‌فرماید: أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ (بر کافران سخت‌گیر و با یکدیگر مهربانند). اما ما گاهی بر مؤمنان سخت می‌گیریم و با کافران مهربان می‌شویم! این خطاست. باید با مردم خودمان، با صفا و صداقت رفتار کنیم.

خودزنی و تفرقه

دلم می‌سوزد وقتی می‌بینم جامعه ما گاهی خودزنی می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ (پس خود را بکشید). این خودزنی، از نادانی است. چرا به جای محبت، همدیگر را می‌زنیم؟ چرا بدگویی می‌کنیم؟ مردم ایران، با شخصیتی والا و بزرگ‌منش، شایسته محبت‌اند. حتی آن‌هایی که خطا می‌کنند، خیرخواه‌اند. باید با صفا و ادب با آن‌ها سخن گفت، نه با خشونت و سرزنش.

بخش چهارم: آینده انقلاب و پختگی جامعه

پیش‌بینی صد و بیست سال

در درس‌گفتارهایم، با محاسباتی دقیق، پیش‌بینی کردم که جامعه ما برای پختگی کامل، به صد و بیست سال زمان نیاز دارد. این انقلاب، کار خود را کرده است. شاخ‌ها را شکاند، فهم مردم را بالا برد، و ایران را در جهان سربلند کرد. اما حالا نوبت ماست که بسازیم. باید مانند طبیبی مهربان، با مردم رفتار کنیم، نه مانند دیکتاتوری گردن‌کلفت. اگر به فهم مردم احترام بگذاریم، اگر تنوع و آزادی آن‌ها را ارج نهیم، این جامعه در صد و بیست سال آینده، گل سرسبد جهان خواهد شد. اما اگر راه را کج برویم، سکولاریسم و انحرافات جای دین را خواهند گرفت.

الگوبرداری از اهل بیت علیهم‌السلام

مردم ایران، شیعه را پذیرفتند چون اهل بیت علیهم‌السلام صفا داشتند، صداقت داشتند، مردم‌دار بودند. وقتی نام علی علیه‌السلام را می‌برم، فقرا به یادم می‌آیند. وقتی نام امام سجاد علیه‌السلام را می‌گویم، زنبیل کمک به نیازمندان در ذهنم زنده می‌شود. اگر ما در مسیر اهل بیت حرکت کنیم، این انقلاب به سعادت خواهد رسید. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ (همانا نماز من و آیین من و زندگی من و مرگ من برای خدا، پروردگار جهانیان است). این اخلاص ابراهیم علیه‌السلام است که باید الگوی ما باشد.

بخش پنجم: نقد اختلافات و ضرورت اصلاح علم دینی

اختلافات و بينات

قرآن کریم می‌فرماید: وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ (و در آن اختلاف نکردند مگر کسانی که آن را دریافت کرده بودند، پس از آنکه دلایل روشن برایشان آمد، به سبب ستمگری میان خودشان). این آیه، درد ما را نشان می‌دهد. بينات الهی به ما رسیده، اما ما به آن اعتنا نکردیم. اختلافات ما، از نادانی و غرض‌ورزی است. باید علم دینی را بازسازی کنیم، با فهمی نو و متناسب با نیازهای امروز. باید تعریف کنیم که دین در جامعه چیست، چگونه باید اجرا شود، و چگونه باید مردم را با آن همراه کرد.

نقد خودبزرگ‌بینی

درد دیگر ما، خودبزرگ‌بینی است. کسی که می‌گوید «من اینم، من آنم»، در دام شرک افتاده است. ما مخلوقیم، طهوریم، و همه‌چیز از خداست. باید با افتادگی و صفا، در مسیر دین حرکت کنیم. خوابی که یکی از شاگردانم نقل کرد: عالمی دینی در حال اقامه نماز بود، و دشمنی پشت سرش ایستاده بود. آن عالم، با زیرکی، پشت سرش را می‌پایید تا مبادا غافلگیر شود. این هوشیاری، درس بزرگی است. ما هم باید در برابر دشمنان دین، هوشیار باشیم، اما با مردم خودمان، مهربان.

نتیجه‌گیری

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی است از قلب و ذهنم در برابر شما. انقلاب اسلامی، بت‌شکنی عظیمی بود که فهم مردم را بالا برد و ایران را در جهان سربلند کرد. اما این نهال، نیاز به مراقبت دارد. نادانی و غرض‌ورزی، دشمنان اصلی آن‌اند. باید با محبت، صفا و صداقت، با الگوبرداری از اهل بیت علیهم‌السلام، و با بازسازی علم دینی، این مسیر را ادامه دهیم. من، به عنوان یک جامعه‌شناس اسلامی، باور دارم که اگر به فهم مردم احترام بگذاریم، اگر آزادی و تنوع آن‌ها را ارج نهیم، این جامعه در صد و بیست سال آینده، به سعادتی بی‌نظیر خواهد رسید. این راه، دشوار است، اما با صبر و درایت، ممکن.