متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه (992)

مقدمه

آنچه در این مجموعه پیش روی شماست، بازتابی از درس‌گفتارهای من است که در گذر سال‌ها، در خلال جلسات علمی و معنوی، به اشتراک گذاشته‌ام. این خاطرات، نه‌تنها شرح وقایع زندگی من، بلکه تأملاتی عمیق در باب نقش عالمان دینی، اخلاص در عمل، و مسئولیت‌های اجتماعی و معنوی است که با زبانی صمیمی و از دریچه نگاه شخصی‌ام روایت شده‌اند. هر بخش از این گفتگوها، دعوتی است به تأمل در ارزش‌های والای انسانی و دینی، با امید به اینکه مخاطب را به لحظه‌های ناب زندگی و تفکر بکشاند. این روایت‌ها، گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم بیان شده‌اند و اکنون با نگاهی دقیق‌تر و عمیق‌تر، بازگو می‌شوند تا تصویری روشن از تعهد به علم، معنویت، و خدمت به جامعه ارائه دهند.

بخش اول: شأن عالم و سادگی در پذیرایی

سال‌ها پیش، در تهران، شبی را در مراسم افطاری یکی از عالمان برجسته گذراندم. فضا پر بود از حضور تجار و کسبه‌ای که با شوخ‌طبعی، میزبان را به دزدی اموال متهم می‌کردند! می‌گفتند: «حاج‌آقا، این همه گوشت و بادمجان را از کجا آورده‌ای؟ از ما دزدیده‌ای یا از همسایه‌ها؟» این سخنان، هرچند به شوخی، تلنگری بود به تصور نادرستی که گاه در ذهن مردم شکل می‌گیرد: اینکه عالم دینی باید ثروتمند باشد. آن شب، با همه سادگی‌اش، درس بزرگی به من داد. عالم نباید در پی تجمل باشد، بلکه باید با صفا و محبت، دل‌های مردم را به خود نزدیک کند. من همواره بر این باور بوده‌ام که عالم دینی باید خود میزبان باشد، نه مهمان سفره دیگران. حتی اگر پذیرایی‌اش به نان و ماست محدود شود، همین سادگی، محبت و صمیمیت را به ارمغان می‌آورد.

این دیدگاه با کلام الهی همخوانی دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَالَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذَلِكَ قَوَامًا
(الفرقان: ٦٧)؛ یعنی: «و کسانی که چون انفاق کنند، نه اسراف می‌کنند و نه تنگ می‌گیرند، و میان این دو، معتدل‌اند.» این آیه، مرا به تأمل در اعتدال و اخلاص در انفاق واداشت. عالم باید با سادگی، شأن خود را حفظ کند و از وابستگی به دیگران بپرهیزد.

بخش دوم: اخلاص در علم دینی

یکی از دغدغه‌های همیشگی‌ام، حفظ اخلاص در علم دینی بوده است. روزگاری، تصور نادرستی در جامعه رواج یافت که عالم دینی باید ثروتمند باشد. این تصور، به باور من، علم دینی را به انحطاط کشاند. عالم باید با صفا و محبت عمل کند، نه با ثروت. اگر عالم به دنبال مال‌اندوزی باشد، به اتهام دنیاگرایی گرفتار می‌شود. قرآن کریم در این باره هشدار می‌دهد:
وَاتَّهِمُوا الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ
(آل عمران: ١٨٠)؛ یعنی: «و کسانی که از آنچه خدا به آنها داده بخل می‌ورزند، متهم کنید.» عالم دینی باید از این اتهام به دور باشد و با تمرکز بر کار علمی، به جامعه خدمت کند.

یکی از عالمان برجسته که از شاگردان بزرگ بود، با وجود دسترسی به امکانات بسیار، زندگی ساده‌ای داشت. روزی او را دیدم که ته‌سیگاری از خیابان برمی‌داشت. با تعجب پرسیدم: «حاج‌آقا، این چه کاری است؟» پاسخ داد: «دلم سیگار می‌خواهد، اما ندارم. این ته‌سیگارها را مردم دور انداخته‌اند، مال کسی نیست.» این سادگی و قناعت، مرا به فکر فرو برد. عالمی که بانک علوی در اختیارش بود، به جای تجمل، قناعت را برگزیده بود. این درس بزرگی برای من بود که عالم باید با ساده‌زیستی، الگویی برای دیگران باشد.

بخش سوم: نقد اشتغال به امور غیرعلمی

یکی از مسائلی که همواره مرا آزرده، اشتغال عالمان دینی به امور غیرعلمی است. عالم، مانند پزشکی اورژانسی است که باید شبانه‌روز در خدمت جامعه باشد. اما گاه می‌بینم که برخی عالمان، وقت خود را صرف اقامه نماز جماعت، روضه‌خوانی، یا حضور در مجالس ختم می‌کنند. این امور، هرچند خیرند، اما شأن عالم بالاتر از اینهاست. عالم باید وقت خود را به تحقیق و تولید دانش اختصاص دهد. در جوانی، این موضوع را با یکی از اساتیدم در میان گذاشتم. او نیز معتقد بود که عالم باید مانند جراح جامعه باشد، نه اینکه وقت خود را صرف امور حاشیه‌ای کند.

این دیدگاه، مرا به تأمل در مسئولیت عالمان واداشت. عالم باید بیست‌وچهار ساعت برای جامعه کار کند، جز در لحظاتی که به استراحت یا تفریح نیاز دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ
(البقرة: ٢١٥)؛ یعنی: «و هر خیر که انجام دهید، خدا به آن داناست.» این آیه، مرا به این باور رساند که خیر واقعی، در کار علمی و خدمت به جامعه نهفته است.

بخش چهارم: نقد انفاق با ریا و منت

یکی از نکات مهمی که همواره بر آن تأکید داشته‌ام، انفاق بدون ریا و منت است. در یکی از درس‌گفتارهایم، از مسجدی سخن گفتم که به نام خیر ساخته شده بود، اما در واقع، برای خودنمایی بود. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
وَلَا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ
(المدثر: ٦)؛ یعنی: «و منت مگذار که بسیار کرده‌ای.» انفاق باید خالصانه باشد، بدون اینکه منت یا تحقیری به همراه داشته باشد. این درس را از یکی از عالمان بزرگ آموختم که با وجود امکانات بسیار، با سادگی و بی‌ریایی زندگی می‌کرد.

روزی در محضر عالمی عارف بودم که در منطقه‌ای نامناسب زندگی می‌کرد. با وجود حضور افراد ناشایست در آن محیط، او از بی‌ریایی آنها سخن گفت و آن را با ریا در برخی محیط‌های دینی مقایسه کرد. این تجربه، مرا به فکر فرو برد که اخلاص، حتی در میان کسانی که از نظر ظاهری دور از دین‌اند، می‌تواند وجود داشته باشد.

بخش پنجم: نقد نظام پرداخت شهریه به طلاب

یکی از موضوعاتی که همیشه مرا نگران کرده، نظام پرداخت شهریه به طلاب است. بیش از چهل سال پیش، با یکی از اساتیدم درباره این موضوع بحث کردم. به او گفتم: «این سیستم، طلاب را تحقیر می‌کند و آنها را به گدا تبدیل می‌کند.» معتقد بودم که این روش، مانع رشد علمی و معنوی طلاب می‌شود. طلبه باید با کرامت و استقلال مالی، به تحصیل و تحقیق بپردازد، نه اینکه وقت خود را صرف دریافت شهریه کند. این دغدغه، هنوز هم در دلم زنده است. عالم باید از وابستگی مالی آزاد باشد تا بتواند با اخلاص به جامعه خدمت کند.

قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ
(البقرة: ٢١٥)؛ یعنی: «از تو می‌پرسند چه انفاق کنند؟ بگو هر خیر که انفاق کردید، برای والدین و خویشاوندان است.» این آیه، مرا به این باور رساند که انفاق باید خیرخواهانه و بدون تحقیر باشد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از تأملات من در باب نقش عالمان دینی، اخلاص در عمل، و مسئولیت‌های اجتماعی و معنوی است. از سادگی در پذیرایی تا نقد مال‌اندوزی و ریا، هر خاطره‌ای که روایت کردم، تلاشی بود برای دعوت به تأمل در ارزش‌های والای دینی و انسانی. عالم دینی، به مثابه جراح جامعه، باید با تمام وجود در خدمت مردم باشد، با سادگی زندگی کند، و از هرگونه ریا و خودنمایی به دور باشد. این مجموعه، نه‌تنها شرح زندگی من، بلکه دعوتی است به بازاندیشی در نقش علم و معنویت در اصلاح جامعه. امید دارم که این روایت‌ها، نوری باشد بر راه کسانی که در پی حقیقت و خدمت‌اند.