متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 995

مقدمه

در سال‌های پرشور تدریس و تأمل در علوم دینی، لحظاتی را در محضر قرآن و معارف الهی سپری کردم که روح و جانم را صیقل داد. این گفتگوها، که گویی از عمق وجودم برمی‌خیزند، بازتابی از تأملاتم در باب خیر و شر، علم دینی، و راه‌های زیست مؤمنانه است. در این مجموعه، که از درس‌گفتارهایم در جلسه‌ای خاص برگرفته شده، می‌کوشم تا با زبانی صمیمی و بی‌پرده، آنچه در دل و ذهنم گذشته را با شما در میان بگذارم. این خاطرات، نه‌تنها شرحی از اندیشه‌هایم، بلکه دعوتی است به تأمل در حکمت الهی و زیستن با نگاهی خیرخواهانه به هستی.

بخش اول: نقد تقلید در علم دینی

فلسفه و اصالت در معرفت

زمانی در حوزه‌های علمی، ساعت‌ها در باب علوم دینی بحث می‌کردیم. همیشه این پرسش در ذهنم بود که چرا برخی علوم، به‌ویژه فلسفه، در دام تقلید گرفتار شده‌اند؟ فلسفه، که باید دریچه‌ای به سوی حقیقت باشد، گاه چنان در چنبره آرای پیشینیان اسیر می‌شود که گویی ارسطو یا ابن‌عربی سلطان بلامنازع آن‌اند. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «بروید سراغ قرآن! ببینید ائمه هدی (ع) چه فرموده‌اند!» این تقلید کورکورانه از شخصیت‌های بزرگ، هرچند ارزشمند، ما را از اصالت دور می‌کند. فقه و اصول، به دلیل اختلاف‌نظر فقها، هنوز جانی تازه دارند، اما فلسفه گاه به تکرار آرای دیگران بسنده کرده است.

این دیدگاه، مرا به بازنگری در روش‌های آموزش فلسفه در حوزه‌های علمی واداشت. بارها به شاگردانم تأکید می‌کردم که عالم دینی باید مستقل بیندیشد و به جای بزرگ‌نمایی شخصیت‌ها، به دنبال حقیقت در منابع وحیانی باشد.

خودبرتربینی و تواضع علمی

یکی از آفت‌های علم دینی، خودبرتربینی است. در جلسات بحث، برخی عرفا و فلاسفه چنان از خود سخن می‌گفتند که گویی یگانه‌اند و هیچ‌کس جز آنان به حقیقت نرسیده است. این خودمحوری، مانع هم‌افزایی علمی می‌شود. من همیشه معتقد بودم که خیر در جامعه غالب است و هیچ‌کس به‌تنهایی نمی‌تواند مدعی حقیقت باشد. تواضع، کلید فهم عمیق‌تر است.

بخش دوم: خیر و شر در نگاه قرآنی

تفکیک خیر و شر در قرآن

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم درباره خیر و شر در قرآن سخن گفتم. قرآن کریم، در آیه‌ای روشن می‌فرماید: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ۝ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ (قرآن کریم، الزلزال: ٧-٨)؛ یعنی «هر کس به وزن ذره‌ای خیر کند، آن را ببیند و هر کس به وزن ذره‌ای شر کند، آن را ببیند». این آیه، به من آموخت که باید در هر عمل، حتی کوچک، به خیر و شر آن دقت کنیم. اما نکته شگفت‌انگیز این است که قرآن تنها یک‌بار از کلمه «الأَشْرَار» استفاده کرده و شر را به موارد محدودی مانند طاغوت و خوارج نسبت داده است. در مقابل، واژه خیر 183 بار در قرآن آمده است. این نشان می‌دهد که خیر، غالب بر نظام هستی است.

با شاگردانم درباره این آیه دیگر نیز بحث می‌کردم: وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (قرآن کریم، ص: ٦٢)؛ یعنی «و گفتند: چرا مردانی را که از اشرار می‌شمردیم نمی‌بینیم؟». این آیه به من آموخت که از برچسب‌زنی به افراد و جوامع پرهیز کنم. قضاوت‌های کلی و بدبینانه، ما را از حقیقت دور می‌کند.

حکمت خیر و شر

یکی از زیباترین آیاتی که همیشه در قلبم طنین‌انداز است، این آیه است: عَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ ۝ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ (قرآن کریم، البقرة: ٢١٦)؛ یعنی «چه بسا چیزی را دوست بدارید و آن برای شما شر باشد، و چه بسا چیزی را خوش ندارید و آن برای شما خیر باشد». این آیه، مرا به اعتماد به حکمت الهی واداشت. گاه آنچه ما خیر می‌پنداریم، شر است و آنچه شر می‌دانیم، خیر. این درس، مرا به تأمل در حکمت الهی در زندگی هدایت کرد.

بخش سوم: ضرورت بازگشت به قرآن

غفلت از قرآن در علم دینی

روزی یکی از عالمان برجسته از غفلت خود نسبت به قرآن سخن گفت و تأسف خورد که چرا علوم دینی را بیش از حد به منابع دیگر وابسته کرده است. من نیز این حس را تجربه کرده‌ام. قرآن، سرچشمه همه علوم دینی است. به شاگردانم می‌گفتم: «وسائل‌الشیعه و کفایه، طفل دبستان‌اند پیش قرآن!» ما باید شب و روز با قرآن زندگی کنیم، در فقه، اصول، فلسفه و حتی مسائل اجتماعی. بارها تأکید می‌کردم بیش از 1500 آیه اقتصادی در قرآن وجود دارد، اما بسیاری از فقها، به دلیل نداشتن علوم کافی، تنها به 300 آیه توجه کرده‌اند.

نقد سطحی‌نگری در فقه اقتصادی

یکی از دغدغه‌هایم همیشه این بود که چرا فقه اقتصادی ما این‌قدر سطحی است؟ در جلسات بحث، از این می‌نالیدم که فقها به دلیل کمبود دانش، از عمق آیات اقتصادی قرآن غافل مانده‌اند. این آیات، راهگشای نظام اجتماعی و اقتصادی ما هستند، اما ما به جای تأمل عمیق، به سطحی‌نگری بسنده کرده‌ایم. این نقد، مرا به این باور رساند که علم دینی نیازمند توسعه و نوآوری است.

بخش چهارم: اصلاح ساختارهای علمی و اجتماعی

نقد فضای بسته حوزه‌های علمی

زمانی که در حوزه‌های علمی درس می‌خواندم، فضای بسته و ناسالم آن، گاه روحم را می‌فشرد. محیط‌های مرطوب، سقف‌های کوتاه و نبود نوآوری، مانع رشد علمی بود. یک‌بار، نزدیک بود از شدت رطوبت و شرایط نامناسب، جانم را از دست بدهم. اما همین تجربه، به من آموخت که باید برای اصلاح این فضاها تلاش کنیم. حوزه‌های علمی باید باز و امیدبخش باشند، جایی که علم و معنویت در آن شکوفا شود.

ترویج محبت و صمیمیت

همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «محبت کنید! یکدیگر را در آغوش بگیرید، دست بدهید، دل‌ها را شاد کنید!» قرآن به ما آموخته که محبت، کلید پیوند دل‌هاست. می‌گفتم انسان مثل انار است؛ اگر فشارش دهید، آب محبتش بیرون می‌زند. این نگاه خیرخواهانه به هستی، مرا به این باور رساند که همه چیز در عالم خیر است، حتی حشرات و موجودات کوچک. باید با امید و محبت به جهان بنگریم.

بخش پنجم: نگاه اسلامی به زندگی

نقد روش‌های مدرن ازدواج

در یکی از درس‌گفتارها، درباره روش‌های ازدواج در دنیای مدرن سخن گفتم. امروز، برخی گمان می‌کنند که ازدواج نیازمند معاشرت‌های طولانی است. اما اسلام به ما می‌آموزد که نگاه اولیه و قلب پاک، کافی است. چشم دروغ نمی‌گوید، اما زبان ممکن است فریب دهد. به شاگردانم می‌گفتم: «خوب ببینید، اما با نگاهی پاک و خیرخواهانه.» این نگاه، ریشه در حکمت اسلامی دارد و از ما می‌خواهد که به جای تکیه بر گفت‌وگوهای طولانی، به فطرت و قلب خود اعتماد کنیم.

نقد پرخوری و اسراف

یکی از درس‌هایی که همیشه به شاگردانم می‌دادم، پرهیز از پرخوری و اسراف بود. می‌گفتم پرخوری، دو گناه دارد: اسراف در غذا و آسیب به بدن. اما کم‌خوری، هرگز به مرگ نمی‌انجامد. این درس را از قرآن آموخته‌ام که اعتدال، راه سعادت است. وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا (قرآن کریم، هود: ٦)؛ یعنی «هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست مگر اینکه روزی‌اش بر خداست». این آیه به من آموخت که رزق الهی، همه موجودات را در بر می‌گیرد و ما باید با اعتدال زندگی کنیم.

بخش ششم: نقد جنگ و ترویج صلح

جنگ، بدترین پدیده

در یکی از جلسات، از جنگ به عنوان بدترین پدیده سخن گفتم. هیچ‌کس جز کسانی که رنج جنگ را کشیده‌اند، نمی‌تواند از شر آن بگوید. شبی در بیمارستان، کنار جانبازان نشستم و ناله‌هایشان قلبم را فشرد. جنگ، جز رنج و ویرانی، چیزی به ارمغان نمی‌آورد. اما برخی از آن برای سودجویی استفاده می‌کنند. من همیشه می‌گفتم: «جنگ را برای آرمان‌های دینی بخواهید، نه برای کاسبی!»

نقد ترس‌افکنی و جنگ‌طلبی

بارها از ترس‌افکنی و طبل جنگ زدن انتقاد کردم. ایران، با تاریخ و قدرتش، نیازی به جنگ ندارد. دشمنان نیز جرئت رویارویی با ما را ندارند. من همیشه به شاگردانم می‌گفتم: «آرامش و اعتمادبه‌نفس ملی را حفظ کنید.» این باور، ریشه در ایمان به حکمت الهی و قدرت ملت دارد.

بخش هفتم: انتظار ظهور و آمادگی بشر

در یکی از درس‌گفتارها، درباره انتظار ظهور سخن گفتم. برخی گمان می‌کنند ظهور، امری ساده و ناگهانی است. اما من همیشه تأکید داشتم که ظهور، زمانی رخ می‌دهد که بشر به مرحله‌ای از رشد و خداگونه شدن برسد. این انتظار، نیازمند خودسازی و تکامل است. به شاگردانم می‌گفتم: «بشر باید انسان بسازد، خدا بسازد!» این باور، مرا به تلاش برای تربیت نسلی مؤمن و آگاه واداشت.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، بازتابی از سال‌ها تأمل و تجربه در مسیر علم و معنویت است. هر لحظه از این درس‌گفتارها، مرا به قرآن و حکمت الهی نزدیک‌تر کرد. از نقد تقلید در علم دینی تا تأکید بر محبت و صلح، همه این تأملات، دعوتی است به زیستن با نگاهی خیرخواهانه و مؤمنانه. امیدوارم این خاطرات، شما را نیز به تأمل در حکمت الهی و زیست مؤمنانه دعوت کند.