متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1004

بخش اول: تأملات قرآنی و اجتماعی در خمر و میسر

در یکی از درس‌گفتارهایم، در جلسه‌ای که به بررسی آیات قرآن کریم و مسائل اجتماعی مرتبط با آن اختصاص داشت، به موضوع خمر و میسر پرداختم. این تأملات، که گاه در گفت‌وگوهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، ریشه در عمق معارف قرآنی و تجربه‌های زیسته‌ام در مواجهه با مسائل جامعه دارد. آنچه در پی می‌آید، شرح تفصیلی این تأملات است که با نگاهی عمیق به آیات الهی و تحلیل‌های اجتماعی و اخلاقی، تلاش می‌کند تا حقایق را به‌گونه‌ای روشن و صمیمی برای شما بازگو کند.

منافع و مضرات خمر و میسر در نگاه قرآن

قرآن کریم در آیه‌ای روشن و حکیمانه می‌فرماید: يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ ۖ قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَٰفِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَكْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا (البقرة: ۲۱۹). این آیه، که به معنای «از تو درباره شراب و قمار می‌پرسند؛ بگو در آن دو گناهی بزرگ و سودهایی برای مردم است، و گناه آن دو از سودشان بیشتر است» است، با صراحت و حکمت، واقعیتی را بیان می‌کند که نمی‌توان آن را انکار کرد. شراب و قمار، هرچند در نگاه ظاهری منافعی دارند، اما گناه و زیانشان به‌مراتب از سودشان فزونی می‌یابد. این سخن قرآن، نه از سر انکار منافع، بلکه از سر حکمت و واقع‌بینی است. خداوند هرگز چیزی را بی‌خاصیت نیافریده است. حتی شراب، چنان‌که در کتب طبی کهن، مانند آثار حکیم مؤمن، آمده، دارای خواصی است که تا هشتاد خاصیت برای آن برشمرده‌اند. اما حکمت الهی در این است که ما را به تأمل در تعادل میان نفع و ضرر دعوت می‌کند.

این نگاه قرآنی، مرا به یاد تجربه‌ای از دوران کودکی‌ام می‌اندازد. در آن روزها، هنگامی که قرآن را با شوق و حرارت می‌خواندم، گاه فشارهای آموزش سنتی چنان بود که فک‌هایم از تندخوانی آیات درد می‌گرفت. مربی‌ام، با لحنی که گاه به طعنه می‌مانست، می‌گفت: «اگر به آیه‌ای نرسیدی، دو صفحه ورق بزن!» این سخن، هرچند در آن لحظه مرا خجالت‌زده می‌کرد، اما بعدها مرا به تأمل در این واداشت که قرائت صرف قرآن، بدون فهم و تدبر، نمی‌تواند ما را به عمق معارف الهی برساند. قرآن، کتابی است که باید با قلب و عقل آن را دریافت کرد، نه صرفاً با زبان.

دوپینگ و اعتیاد: شباهت‌های ویرانگر

در ادامه تأملاتم، به شباهت میان دوپینگ در ورزش و اعتیاد در زندگی روزمره پرداختم. دوپینگ، مانند شراب، در لحظه انرژی کاذبی به جسم و روح می‌بخشد، اما در بلندمدت، جسم را فرسوده و روح را بیمار می‌کند. ورزشکاری که به دوپینگ روی می‌آورد، شاید در لحظه پیروزی را تجربه کند، اما در چهل‌سالگی زمین‌گیر می‌شود. این حکایت، مرا به یاد رانندگان کامیون و تریلی می‌اندازد که برای تحمل سختی‌های جاده و پرداخت اقساط سنگین ماشین‌هایشان، به مواد مخدری مانند تریاک پناه می‌برند. در سفرهایم، با این رانندگان هم‌کلام شده‌ام. آن‌ها، که گاه ماه‌ها از خانه دورند و لباس‌هایشان را در بیابان با گل و تاید می‌شویند، برای بیدار ماندن و ادامه کار، به این مواد روی می‌آورند. اما این راه، جز به نابودی جسم و مالشان نمی‌انجامد.

این وضعیت، بزرگ‌ترین جنايت اجتماعی است که بر قشر ضعیف جامعه می‌رود. رانندگان، کارگران و دیگر اقشار محروم، قربانی فقر و بی‌توجهی‌اند، و هیچ‌کس به فکرشان نیست. این درد، مرا به یاد آیه دیگری از قرآن کریم می‌اندازد: إِنَّمَا يُرِيدُ ٱلشَّيْطَٰنُ أَن يُوقِعَ بَيْنَكُمُ ٱلْعَدَٰوَةَ وَٱلْبَغْضَآءَ فِى ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ (المائدة: ۹۱). این آیه، که به معنای «شیطان می‌خواهد با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه ایجاد کند» است، نشان می‌دهد که خمر و میسر نه‌تنها جسم را تباه می‌کنند، بلکه روابط انسانی را نیز به ورطه عداوت و بغض می‌کشانند.

پول و انرژی روانی

در ادامه، به تأمل در نقش پول در زندگی بشر پرداختم. پول، به‌ویژه دلار و طلا، انرژی روانی و اقتصادی عجیبی دارد. بارها دیده‌ام چگونه خبر بردن یک جایزه بزرگ یا از دست دادن عزیزی، می‌تواند قلب انسان را به تپش اندازد یا حتی به سکته منجر شود. این انرژی، گاه چنان انسان را در خود غرق می‌کند که او را از حقیقت دور می‌سازد. پول، مانند خمر و میسر، منافعی دارد، اما اگر به‌درستی مدیریت نشود، به معصیت و زیان می‌انجامد.

نقد علم دینی و دوری از قرآن

یکی از دردهای بزرگ من، دوری علم دینی از قرآن کریم است. در جوانی، هنگامی که قرآن را با شوق می‌خواندم، گاه از فشارهای آموزش سنتی خسته می‌شدم. مربی‌ام می‌گفت که قرائت کودکانه‌ام چون از بالغ نیست، کامل نیست. این سخن، هرچند در آن لحظه مرا آزرد، اما بعدها مرا به این اندیشه واداشت که چرا علم دینی ما به‌جای تدبر در قرآن، گاه به قرائت صِرف آن بسنده کرده است؟ قرآن، کتابی است که باید با تفکر و تأمل در آن زیست. آیه لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (البقرة: ۲۱۹) ما را به تفکر دعوت می‌کند، به مقایسه و تحلیل، به دیدن صدر و ذیل، ظاهر و باطن. اما علم دینی گاه از این تفکر دور مانده و به حفظ و قرائت بسنده کرده است.

اختراعات انبیا و ابلیس

در درس‌گفتارهایم، بارها به این نکته اشاره کرده‌ام که انبیا در برابر ابلیس، اختراعات و ابتکاراتی داشتند که بشریت را به سوی نور هدایت کرد. اما ابلیس نیز بیکار ننشست و خمر و میسر را به‌عنوان اختراعات خود به بشر عرضه کرد. تولید شراب، کاری است که نیاز به دانش و مهارت دارد، اما این دانش، در خدمت زیان است. شراب، محبت را در دل انسان می‌خشکاند و او را بی‌عاطفه می‌کند. در گفت‌وگو با برخی از نزدیکانم، از این سخن گفتم که شراب‌خوار، گاه حتی به فرزند خود نیز بی‌توجه می‌شود، و این بزرگ‌ترین خسران است.

بغض و سادیسم در جوامع مدرن

یکی از تأملات دردناک من، مشاهده رفتارهای سادیستیک در جوامع مدرن است. با چشمان خودم در اخبار و گزارش‌ها دیده‌ام چگونه برخی، حتی کودکان را قربانی امیال بیمارگونه خود می‌کنند. این رفتارها، که گاه از محبت افراطی یا دشمنی شدید سرچشمه می‌گیرد، نتیجه خلط آزادی با رهاشدگی است. آزادی، چرخیدن درِ خانه است، اما رهاشدگی، کنده شدن آن در است. این تمایز، کلیدی است که جوامع مدرن گاه از آن غافل‌اند.

سیر تدریجی تحریم خمر و میسر

قرآن کریم در تحریم خمر و میسر، مسیری تدریجی را پیمود. ابتدا از گناه بزرگ سخن گفت، سپس به اجتناب دعوت کرد، بعد پرسید «هل أنتم منتهون؟» (آیا دست می‌کشید؟)، و در نهایت حرمت را اعلام کرد. این سیر تدریجی، حکمت الهی را نشان می‌دهد که چگونه با ملایمت، بشر را از عادات ناپسند دور می‌کند. این حکمت را بارها در درس‌گفتارهایم ستوده‌ام، چرا که نشان‌دهنده عمق نگاه قرآن به روان و جامعه انسانی است.

نقد اخبارگرایی و محدودیت فهم قرآن

یکی از انتقاداتم به علم دینی، رویکرد اخبارگرایانی بود که قرآن را تنها برای معصومین می‌دانستند. این دیدگاه، فهم عمومی قرآن را محدود کرد و مانع شد که مردم از این کتاب آسمانی بهره کامل ببرند. در جوانی، برخی از اساتیدم روزی چند جزء قرآن می‌خواندند، اما از فهم و تدبر در آن غافل بودند. این رویکرد، مرا به تأمل در ضرورت بازگشت به قرآن واداشت، کتابی که برای همه انسان‌ها نازل شده و نه فقط برای گروهی خاص.

جمع‌بندی

این گفت‌وگوهای صمیمی، که ریشه در درس‌گفتارهایم دارند، تلاشی است برای باز کردن دریچه‌ای به سوی معارف قرآنی و تأملات اجتماعی. از خمر و میسر تا مسائل اجتماعی مانند اعتیاد و فقر، از نقد علم دینی تا دعوت به تفکر و تدبر در قرآن، همه این‌ها بخشی از دغدغه‌هایم برای هدایت جامعه به سوی حقیقت و عدالت بوده است. امیدوارم این خاطرات، شما را به تأمل در این حقایق دعوت کند و نوری بر مسیرتان بیفکند.