متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1015

مقدمه

زمانی در محضر شاگردان و جویندگان علم، از ژرفای معارف الهی سخن می‌گفتم. درس‌گفتارهایم، که گاه به‌صورت گذرا در خلال بحث‌هایم ذکر شده‌اند، سفری بودند به سوی حقیقت توحید، لقای الهی، و تأمل در چیستی ایمان و خودشناسی. این خاطرات، که اکنون پیش روی شماست، بازتاب همان لحظه‌های تأمل و گفت‌وگو با شاگردان است که در آن‌ها کوشیدم پرده از رازهای عرفانی و معرفتی بردارم. آنچه در این مجموعه می‌خوانید، نه‌تنها شرح مباحث علمی و عرفانی است، بلکه روایتی است صمیمی از تجربه‌های زیسته‌ام در مسیر شناخت خدا و انسان. در این بخش، که از جلسه 1015 درس‌گفتارهایم برگرفته شده، به موضوع توحید، نقد خدایان خودساخته، و مراتب لقای الهی پرداخته‌ام، با این امید که مخاطب را به تأمل در حقیقت وجود و راه‌های وصول به آن دعوت کنم.

بخش اول: طرح جلد کتاب اصول الحاد و نمادهای عرفانی

روزی طرح جلد کتابی با عنوان «اصول الحاد» را خودم طراحی کردم. این طرح، تصویری بود از انسان‌هایی کج‌وکوله که به سوی خدایی خودساخته در حال پرستش بودند. این خدا، درشتی‌جثه اما ناتوان و ضعیف بود، گویی بتی بی‌جان که هیچ قدرتی در آن نیست. موج‌هایی که روی جلد نقش بسته بود، نمایانگر افکار پراکنده و متشتت انسان‌ها بود که هرکدام خدایی برای خود می‌تراشند. این طرح، در حقیقت، کل محتوای کتاب را در خود خلاصه کرده بود: نقدی بر شرک خفی و پرستش خدایانی که انسان‌ها با دست خود می‌سازند و هیچ ارتباطی با خدای واحد ندارند.

این تصویر، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد که می‌فرماید:
إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ (النساء: ٤٨)؛ «خداوند این را که به او شرک ورزیده شود، نمی‌آمرزد». این آیه، هشداری است به انسان‌هایی که از توحید ناب فاصله گرفته و به پرستش خدایان خیالی روی می‌آورند. طرح جلد، با آن موج‌های پراکنده، گویی فریاد می‌زد که انسان‌ها در میان افکار متفاوتی که خود ساخته‌اند، گمراه شده‌اند و از خدای حقیقی دور افتاده‌اند.

بخش دوم: خدایان خودساخته و ناتوانی آن‌ها

در یکی از درس‌گفتارهایم، به شاگردانم گفتم انسان‌ها خداهایی برای خود می‌تراشند که هیچ ارتباطی با خدای حقیقی ندارند. این خدایان، مانند بت‌هایی بی‌جان‌اند که هیچ کاری از آن‌ها برنمی‌آید. انسان، با قوه‌ای که خدا در وجودش قرار داده، خدایی برای خود می‌سازد، اما این خدا، نه‌تنها او را هدایت نمی‌کند، بلکه خود تحت سلطه انسان است. این خدایان، چنان ناتوان‌اند که حتی نمی‌توانند جلوی گناهان انسان را بگیرند. گویی مردی ضعیف‌اند که حتی زن و فرزندش به او زور می‌گویند!

این سخن، مرا به یاد آیه‌ای دیگر از قرآن کریم انداخت:
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (يس: ٧٤)؛ «و به‌جای خدا، خدایانی برگزیدند تا شاید یاری شوند». این خدایان خودساخته، نه‌تنها یاری نمی‌کنند، بلکه انسان را در تاریکی گمراهی فرو می‌برند. به شاگردانم گفتم که این بت‌ها، چه از سنگ باشند و چه از خیال، هیچ تفاوتی ندارند؛ هر دو بی‌جان و بی‌اثرند.

بخش سوم: گناهان مومنان و ضعف خدایان خیالی

در یکی از جلسات، به شاگردانم گفتم که گناهان برخی مومنان، تفاوتی با گناهان بت‌پرستان ندارد. چرا؟ چون خدایی که آن‌ها می‌پرستند، چنان ضعیف است که نمی‌تواند جلوی خطاهایشان را بگیرد. این خدای خیالی، که خود انسان آن را ساخته، گاه چنان ناتوان است که انسان بر آن تسلط می‌یابد و حتی به آن زور می‌گوید! این سخن، شاید تند به نظر آید، اما حقیقت است. مومنی که به خدایی ضعیف پناه برده، چگونه می‌تواند از گناه دوری کند؟

این موضوع، مرا به یاد آیه‌ای از قرآن کریم می‌اندازد:
قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ (الكهف: ١١٠)؛ «بگو: من فقط بشری مانند شما هستم که به من وحی شده که خدای شما خدای یگانه است». این آیه، ما را به سوی توحید ناب دعوت می‌کند و از پرستش خدایان خیالی برحذر می‌دارد.

بخش چهارم: خدای اولیای الهی در برابر خدایان خیالی

در یکی از درس‌گفتارها، به شاگردانم گفتم خدایی که اولیای الهی می‌پرستند، با خدایان خودساخته تفاوت دارد. خدای اولیا، همان است که در قرآن کریم می‌فرماید:
وَاتَّقُوا اللَّهَ (البقرة: ١٨٩)؛ «و از خدا پروا کنید». این خدا، خدای رب‌العالمین است، خدایی که لا إله إلا هو است، نه خدایی که از کوچه و بازار برگرفته شده و هیچ کاری برای انسان نمی‌کند.

این خدای حقیقی، انسان را به تقوا و شناخت دعوت می‌کند. به شاگردانم گفتم که باید از خدایان خیالی که خود می‌تراشیم دوری کنیم و به سوی خدای واحد، که هدایتگر و توانمند است، بازگردیم.

بخش پنجم: مراتب لقای الهی

در یکی از جلسات، بحث را به سوی لقای الهی بردم. به شاگردانم گفتم که لقای الهی، مراتب گوناگونی دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ (البقرة: ٢٢٣)؛ «و بدانید که شما او را ملاقات خواهید کرد». برخی به لقای آتش می‌رسند، برخی به بهشت، و برخی به رحمان کریم. اما عده‌ای نیز در همین دنیا به لقای ذات الهی نائل می‌شوند.

این مراتب، بستگی به میزان تقوا و معرفت انسان دارد. به شاگردانم گفتم که لقای الهی، سفری است که هر کس به فراخور حالش در آن گام می‌نهد. برخی در دنیا به این مقام می‌رسند، و برخی در آخرت، اما همه به نوعی با خدای خود روبه‌رو خواهند شد.

بخش ششم: خودشناسی از طریق لقای الهی

روزی به شاگردانم گفتم وقتی انسان به لقای خدای خود می‌رسد، تازه خود را می‌شناسد. در این دیدار، انسان درمی‌یابد که کیست: انسان است، حیوان است، یا چیزی دیگر؟ این خودشناسی، از رهگذر لقای الهی به دست می‌آید. قرآن کریم می‌فرماید:
اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (الإسراء: ١٤)؛ «کتابت را بخوان، امروز خودت برای حسابرسی از خویشتن کافی هستی».

این آیه، مرا به یاد لحظه‌ای می‌اندازد که انسان در برابر حقیقت خود قرار می‌گیرد. به شاگردانم گفتم که لقای الهی، آینه‌ای است که انسان در آن خود را می‌بیند و حقیقت وجودش را درک می‌کند.

بخش هفتم: نقد غرور در میان مومنان

در یکی از درس‌گفتارها، از غرور برخی مومنان سخن گفتم. برخی گمان می‌کنند که با دو رکعت نماز یا چند عمل ظاهری، نجات یافته‌اند. اما این غرور، آفتی است که انسان را از حقیقت دور می‌کند. به شاگردانم گفتم که ایمان واقعی، در گرو اخلاص و دوری از خودبینی است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ (الحشر: ١٩)؛ «و مانند کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند، پس خدا نیز خودشان را از یادشان برد».

این آیه، هشداری است به مومنانی که در غرور خود غرق شده‌اند و از خدا و خود غافل مانده‌اند.

بخش هشتم: ذهن مومن و ضرورت تزکیه

روزی ذهن برخی مومنان را به کاروانسرایی تشبیه کردم که شب و روز، افکار پراکنده مانند اسب و قاطر در آن رفت‌وآمد می‌کنند. این ذهن، تحت کنترل نیست و با تقوای الهی سازگار نیست. به شاگردانم گفتم که مومن واقعی، کسی است که ذهنش را تزکیه کند و آن را در مسیر حق نگه دارد. قرآن کریم می‌فرماید:
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا (الشمس: ٩)؛ «هر که نفس خود را پاکیزه کرد، رستگار شد».

این تزکیه، گامی است به سوی تقوا و آمادگی برای لقای الهی.

بخش نهم: بشارت به مومنان حقیقی

در پایان یکی از جلسات، به شاگردانم گفتم که بشارت قرآن به مومنان حقیقی است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (البقرة: ٢٢٣)؛ «و به مؤمنان مژده بده». مومنان حقیقی، کسانی‌اند که تقوا را پاس می‌دارند، به دیگران ظلم نمی‌کنند، و زندگی سالمی دارند. آن‌ها به لقای الهی ایمان دارند و در دنیا و آخرت، توازن را حفظ می‌کنند.

این بشارت، مرا به یاد ویژگی‌های اولیای الهی می‌اندازد که در کنار دینداری، به خانواده و اجتماع خود نیز توجه داشتند و هیچ‌گاه ظلم و خشونت را روا نمی‌داشتند.

بخش دهم: تلقی قرآن و وصول به وحی

روزی از تلقی قرآن سخن گفتم. قرآن کریم می‌فرماید:
إِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (النمل: ٦)؛ «و تو بی‌تردید قرآن را از جانب حکیمی دانا دریافت می‌کنی». به شاگردانم گفتم که تلقی قرآن، به معنای وصول به وحی است. این وصول، نیازمند آمادگی روحی و معنوی است. انسان باید دلش را صاف کند، گویی هلیکوپتری که در پی جایی امن برای فرود است.

این تمثیل، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت خود، با خدا و وحی او سخن می‌گفتم. انسان باید آماده باشد تا این کلمات الهی را دریافت کند.

بخش یازدهم: ارتباط موجودات عالم با انسان

روزی به شاگردانم گفتم موجودات عالم، از ملائکه تا ارواح، در پی ارتباط با انسان‌اند. اما تنها کسانی که دلشان صاف است، می‌توانند این ارتباط را دریافت کنند. قرآن کریم می‌فرماید:
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ (البقرة: ٣٧)؛ «پس آدم از پروردگارش کلماتی دریافت کرد». این کلمات، تنها به کسی می‌رسد که آماده دریافت آن‌هاست.

این سخن، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در سکوت شب، احساس می‌کردم موجوداتی نادیدنی در اطرافم در حرکت‌اند، گویی در پی یافتن کسی‌اند که حقیقت را به او برسانند.

بخش دوازدهم: وجوه ناظره و لقای الهی

روزی از وجوه ناظره سخن گفتم. قرآن کریم می‌فرماید:
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَةٌ * إِلَى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (القيامة: ٢٢-٢٣)؛ «در آن روز چهره‌هایی شاداب‌اند که به سوی پروردگارشان می‌نگرند». به شاگردانم گفتم که این چهره‌ها، چهره‌های پاکانی است که به مقام رویت الهی رسیده‌اند. آن‌ها با دلی پاک و ظاهری شفاف، به خدا می‌نگرند.

این آیه، مرا به یاد لحظه‌های خلوت با خدا می‌اندازد، جایی که دلم روشن می‌شد و گویی نوری از حقیقت بر آن می‌تابید.

بخش سیزدهم: نقد علم دینی و فهم لقای الهی

روزی از کمبود دانش در علم دینی سخن گفتم. بیش از 150 بار، قرآن کریم از لقای الهی سخن گفته، اما این مفهوم عمیق، گاه در میان علما مورد غفلت قرار گرفته است. به شاگردانم گفتم که علم دینی باید به مفاهیم قرآنی مانند لقاء توجه بیشتری کند تا حقیقت توحید و معرفت الهی روشن شود.

این سخن، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت خود، با قرآن هم‌نشین بودم و از ژرفای آیاتش، به دنبال حقیقت می‌گشتم.

بخش چهاردهم: نقد رویکردهای تنزیهی و تشبیهی

روزی از رویکردهای افراطی در علم دینی سخن گفتم. برخی خدا را تنها با نفی صفات توصیف می‌کنند و برخی او را به مخلوقات شبیه می‌دانند. اما لقای الهی، فراتر از این دو رویکرد است. قرآن کریم می‌فرماید:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ (الشورى: ١١)؛ «هیچ‌چیز مانند او نیست». این آیه، ما را به فهمی متعادل از خدا دعوت می‌کند.

به شاگردانم گفتم که باید از این دو افراط دوری کنیم و به سوی فهمی عمیق از توحید حرکت کنیم.

بخش پانزدهم: لقای الهی و وصول به حقیقت

روزی به شاگردانم گفتم لقای الهی، چه به‌صورت روحی، وحیانی، یا حتی جسمانی، ممکن است و نباید آن را به مجاز تقلیل داد. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ (التكوير: ٢٣)؛ «و او را در افق روشن دید». این آیه، به رویت الهی اشاره دارد و نشان می‌دهد که لقاء، حقیقتی است که در مراتب مختلف ممکن است.

این سخن، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت خود، احساس می‌کردم به حقیقت نزدیک شده‌ام، گویی خدا را در افق دلم می‌دیدم.

بخش شانزدهم: توحید و مراتب سلوک

روزی از منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری سخن گفتم. توحید، سفری تدریجی و دشوار است که نیازمند زحمت و کوشش است. به شاگردانم گفتم که توحید، مانند تیغی است که کمر سالک را می‌شکند، اما در نهایت، او را به حقیقت می‌رساند.

این سخن، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در مسیر سلوک، با دشواری‌ها دست‌وپنجه نرم می‌کردم، اما هر گام، مرا به خدا نزدیک‌تر می‌کرد.

بخش هفدهم: تمثیل کبوتربازی و لقای الهی

روزی برای شاگردانم تمثیلی آوردم. لقای الهی را به کبوتربازی تشبیه کردم. گویی خدا کبوتری جلد است که تنها با صبر و آمادگی می‌توان آن را جلب کرد. قرآن کریم می‌فرماید:
فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنَى (النجم: ٩)؛ «تا آنکه فاصله‌اش به دو کمان یا کمتر شد». این آیه، به نزدیکی پیامبر به خدا اشاره دارد، گویی کبوتری که با صبر و عشق جلب شده است.

این تمثیل، مرا به یاد لحظه‌هایی می‌اندازد که در خلوت خود، با صبر و انتظار، منتظر نور الهی بودم.

جمع‌بندی نهایی

این خاطرات، که از درس‌گفتارهایم برگرفته شده‌اند، سفری بودند به سوی حقیقت توحید و لقای الهی. لحظه‌هایی را که با شاگردانم از ژرفای معارف الهی سخن می‌گفتم و آن‌ها را به تأمل در حقیقت خدا و خود دعوت می‌کردم. این گفتگوها، نه‌تنها درسی در باب توحید و عرفان بودند، بلکه بازتابی از زندگی‌ام در مسیر شناخت و تقرب به خدا. از نقد خدایان خودساخته تا دعوت به خودشناسی و تقوا، همه این سخنان، دعوتی بودند به سوی زندگی‌ای الهی و متعادل. امیدوارم این خاطرات، خواننده را به تأمل در حقیقت وجود و راه‌های وصول به آن دعوت کند.