متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1018

مقدمه: تأملی بر احکام دینی و مسائل اجتماعی

در یکی از درس‌گفتارهایم، با شاگردانم به بحثی عمیق درباره احکام دینی و چالش‌های اجرایی آن‌ها در جامعه امروز پرداختم. این گفتگوها، که گاه به‌صورت گذرا در جلساتم مطرح می‌شدند، فرصتی بودند تا با نگاهی نقادانه و در عین حال متعهد به حقیقت، به مسائل فقهی، اجتماعی و فرهنگی بپردازم. در این جلسه، که از عمق وجود و با دغدغه‌ای برای اصلاح و پالایش دین سخن گفتم، بر ضرورت بازنگری در احکام و بازگشت به روح اصیل اسلام تأکید داشتم. آنچه در ادامه می‌آید، روایتی است از آن لحظات، که با قلب و ذهنم آن‌ها را زیسته‌ام و اکنون با شما به اشتراک می‌گذارم.

بخش اول: نقد احکام مخلوط با پیرایه‌ها

در آن جلسه، با شاگردانم از ناکارآمدی برخی احکام دینی سخن گفتم. باورم این است که حدود هفتاد درصد احکام کنونی ما با پیرایه‌ها و اضافات مخلوط شده‌اند، گویی دوچرخه‌ای پنچر یا کامپیوتری بدون سیستم‌عامل که نمی‌تواند به‌درستی کار کند. این احکام، که در طول هفتصد تا هشتصد سال با فرهنگ‌های بدوی عرب و عجم درآمیخته‌اند، گاه از اصالت خود دور شده‌اند. مثالی آوردم از سبزی که نیمی از آن آشغال است یا مرغی که دوسومش استخوان است. آیا می‌توان چنین چیزی را خورد؟ احکام نیز چنین‌اند؛ تا زمانی که از خرت‌وپرت‌های زائد پالایش نشوند، اجرایی نمی‌شوند.

این سخن من نه از سر انکار دین، بلکه از عشق به آن بود. اسلام ناب، مانند چراغی است که اگر لامپش سوخته باشد، روشن نمی‌شود. ما نمی‌توانیم با اجبار و زور، احکامی را که با نیازهای امروز سازگار نیستند، بر جامعه تحمیل کنیم. این نقد من به علم دینی بود، که گاه به جای هدایت، به دلیل اضافات و تحریفات، خود مانعی برای اجرا شده است.

بخش دوم: نقد کتاب لمعه و اغراق‌های غیرواقعی

در آن جلسه، از کتاب لمعه سخن گفتم. لمعه کتابی ارزشمند است، اما پر از اشکال. برخی آن را وحی الهی می‌دانند، گویی دست‌نوشته‌ای آسمانی است! این اغراق‌ها را با تمثیلی بیان کردم: مثل این است که بگویند خیاری از دیوار خانه بالا می‌رود یا کدویی آن‌قدر بزرگ است که از مرزهای کشور بیرون می‌زند! چنین ادعاهایی نه‌تنها غیرواقعی است، بلکه به اعتبار دین آسیب می‌زند. به شاگردانم گفتم که حتی اگر عالمی بزرگ مانند صاحب لمعه، کتابی حکیمانه نوشته باشد، نباید آن را بی‌چون‌وچرا پذیرفت. باید اشکالاتش را دید و اصلاح کرد.

این نقد من از سر احترام به عالمان دینی بود، اما باور دارم که اغراق درباره متون فقهی، مانند لمعه، ما را از حقیقت دور می‌کند. باید با دیدی علمی و عقلانی به این متون بنگریم و آن‌ها را برای امروز بازسازی کنیم.

بخش سوم: طلاق در اسلام؛ سادگی و انعطاف

یکی از موضوعاتی که در آن جلسه قلبم را به درد آورد، سخت‌گیری‌های غیرضروری در موضوع طلاق بود. با استناد به قرآن کریم سخن گفتم:
فَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ
(قرآن کریم: و اگر عزم طلاق کردند، پس به‌راستی خدا شنوای داناست). این آیه نشان می‌دهد که طلاق جایز است، اما باید با نیت پاک و پرهیز از سخنان ناپسند انجام شود. چرا ما طلاق را این‌قدر سخت کرده‌ایم؟ گویی می‌خواهیم با خشونت و اجبار، زندگی را به زور نگه داریم.

به شاگردانم گفتم که طلاق در اسلام ساده است. حتی در طلاق رجعی، انعطاف بسیاری وجود دارد. اگر مردی پس از طلاق پشیمان شد، کافی است چادر همسرش را لمس کند یا دستی به گردنش بکشد؛ این خود رجوع است. نیازی به تشریفات پیچیده نیست. خاطره‌ای نقل کردم از شاطر عباسی که قرار بود محلل شود، اما چنان شیفته همسر موقتش شد که گفت: «گور پدر نانوایی! من این زن را طلاق نمی‌دهم!» این داستان، گرچه خنده‌دار بود، نشان می‌داد که حتی در احکام محلل، اسلام راه را نبسته و انعطاف دارد.

بخش چهارم: زن‌محوری در نکاح و طلاق

در آن جلسه، با شوق بسیار از جایگاه زن در اسلام سخن گفتم. نکاح در اسلام زن‌محور است. این زن است که با گفتن «أنكحت» ازدواج را محقق می‌کند، و مرد تنها می‌گوید «قبلت». طلاق نیز ادامه همان اراده زن است، چرا که مرد با گفتن «لا قبلت» همان قبولی را که از زن گرفته بود، پس می‌دهد. این نگاه زن‌محور، برخلاف تصور برخی که اسلام را مردسالار می‌دانند، نشان‌دهنده عظمت زن در احکام الهی است.

مثالی آوردم از داستان آدم و حوا. وقتی آدم به حوا گفت «بیا»، حوا پاسخ داد: «تو بیا!» این دیالوگ نشان می‌دهد که زن در ازدواج نقشی فعال دارد. چرا باید زن را مانند سیب یا گلابی در معرض انتخاب مرد قرار دهیم؟ به شاگردانم گفتم که اگر دختری به پسری پیشنهاد ازدواج دهد، هیچ عیبی ندارد. این خرافات است که زن را منفعل کرده و او را مانند شلغمی در پستو نشانده است. باید این طلسم را شکست.

بخش پنجم: عده طلاق و اعتماد به زنان

یکی از زیباترین لحظات آن جلسه، هنگامی بود که از عده طلاق سخن گفتم. قرآن کریم می‌فرماید:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ
(قرآن کریم: و زنان طلاق‌داده‌شده باید به خودشان سه پاکی انتظار کشند). این آیه نشان‌دهنده دقت اسلام در تنظیم روابط خانوادگی است. عده، که سه دوره پاکی است، نه‌تنها نظم اجتماعی را حفظ می‌کند، بلکه به زن احترام می‌گذارد.

به شاگردانم گفتم که اسلام در موضوع عده به زن اعتماد کرده است. قرآن کریم می‌فرماید:
وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ
(قرآن کریم: و برایشان جایز نیست آنچه را خدا در رحم‌هایشان آفریده پنهان کنند). این اعتماد به زن، نشان‌دهنده عظمت اوست. برخلاف تصور برخی، دماء ثلاثه نقص زن نیست، بلکه کمال اوست. من آماده‌ام در کنفرانسی جهانی ثابت کنم که این حکم از بسیاری قوانین غربی، مانند قوانین فرانسه، دقیق‌تر است.

بخش ششم: جفای فقه به زنان

در آن جلسه، با حسرتی عمیق از جفای فقه به زنان سخن گفتم. سی تا چهل جلد کتاب درباره مسائل زنان نوشته‌ام، اما این آثار زیر خاک مانده‌اند، چرا که امکانات نشر آن‌ها را ندارم. چرا در فقه ما کتابی به نام «النساء» نداریم؟ مگر مسائل زنان کمتر از مسائل رجال است؟ این بی‌توجهی، گاه از حیا یا بی‌حیایی ناشی شده است. باید فقهی تخصصی برای زنان تدوین شود که به نیازهای آن‌ها پاسخ دهد.

بخش هفتم: زندگی، عشق و محبت

در آن جلسه، با شاگردانم از قانون زندگی سخن گفتم: زندگی عشق است، محبت است. قانون آنجا لازم است که عشق غایب باشد. پیشنهاد کردم همان‌طور که برای ازدواج جشن می‌گیریم، برای طلاق نیز جشن بگیریم. چرا جدایی باید با خشونت و لشکرکشی همراه باشد؟ اگر دو نفر جدا شدند، می‌توانند با احترام و محبت به زندگی خود ادامه دهند و حتی از فرزندانشان با همکاری مراقبت کنند. این نگاه، برخلاف جاهلیت، روح واقعی اسلام است.

جمع‌بندی: دعوتی به بازسازی علم دینی

در پایان آن جلسه، با شوق و امید از شاگردانم خواستم که به اسلام ناب بازگردیم. ما اسلام را با پیرایه‌ها خراب کرده‌ایم، اما هنوز فرصت اصلاح هست. باید احکام را پالایش کنیم، به زنان احترام بگذاریم، و زندگی را با محبت و انعطاف پیش ببریم. این گفتگوهای صمیمی، دعوتی است به تأمل در احکام، به بازسازی علم دینی، و به ساختن جامعه‌ای که در آن، اسلام با اصالت و تطبیق با نیازهای روز اجرا شود.