متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه 1049

مقدمه

در یکی از جلسات درس‌گفتار، در جمع شاگردان و در فضایی سرشار از شور تأمل و اندیشه، به نقد و بررسی مسائل علم دینی و علوم انسانی اسلامی پرداختم. این گفتارها، که گاه به‌صورت گذرا در میان بحث‌هایم بیان می‌شدند، بازتابی از دغدغه‌های عمیق من نسبت به جایگاه علم دینی در روزگار کنونی بود. اکنون، این خاطرات را با دلی پر از امید و اندیشه‌ای ژرف بازگو می‌کنم تا شاید چراغی برای آیندگان در مسیر تولید علم و تحول در حوزه‌های علمیه باشد. این روایت‌ها، نه‌تنها شرح درس‌گفتارهای من، بلکه بازتابی از تعهد معنوی و علمی‌ام به اصلاح نظام‌های آموزشی و پژوهشی است که باید با نیازهای زمان همگام شوند.

بخش اول: نقد علوم انسانی و ضرورت تحول

روزی در جمع شاگردان، سخن از ناکارآمدی علوم انسانی در دانشگاه‌ها به میان آمد. علوم انسانی که گاه ریشه در منابع کهن حوزوی دارند، به نظرم ناتوان از پاسخگویی به نیازهای روزگار ما هستند. این علوم، که باید راهگشای مسائل پیچیده اجتماعی و انسانی باشند، گاه در چنبره متون کهن گرفتار شده‌اند. برای مثال، وقتی به آثار غزالی یا ابن‌سینا رجوع می‌کنیم، با همه عظمتشان، نمی‌توانیم پاسخگوی مسائل مدرن مانند تجارت الکترونیک یا چالش‌های روان‌شناختی امروز باشیم. این سخن من نه به معنای نفی ارزش آن متون است، بلکه دعوتی است به بازنگری و تطبیق آن‌ها با زمانه.

این نقد من، از سر دلسوزی برای جایگاه علم دینی بود. علوم انسانی اسلامی، که روزگاری در مراکز علمی ما درخشش داشتند، امروز در مقایسه با علوم تجربی مانند انرژی هسته‌ای، که استانداردهای جهانی را دنبال می‌کنند، افول کرده‌اند. علوم تجربی به دلیل روش‌شناسی دقیق و آزمون‌پذیری، توانسته‌اند قدرت‌آفرین باشند، اما علوم انسانی ما گاه به گزارش‌های توصیفی محدود شده‌اند و از حقیقت علم، که باید به پدیده‌های وجودی بپردازد، فاصله گرفته‌اند.

بخش دوم: فقه سنتی و چالش‌های مدرن

در یکی از بحث‌ها، سخن از فقه سنتی و ناتوانی آن در برابر مسائل مدرن به میان آمد. مثلاً، کتاب شریف «مکاسب» شیخ انصاری، با همه عظمتش، نمی‌تواند به‌تنهایی پاسخگوی معاملات پیچیده امروزی مانند تجارت الکترونیک باشد. وقتی فقیهی با معیارهای «مکاسب» به سراغ معاملات اینترنتی می‌رود، گاه با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شود، چرا که ابزارها و شرایط معاملات امروز با آنچه در متون کهن آمده، تفاوت دارد. این سخن من، دعوتی بود به اجتهاد پویا، تا فقه ما بتواند با نیازهای روز همگام شود.

این دغدغه من، ریشه در باور به قدرت علم دینی داشت. علم دینی باید پدیداری و وجودی باشد، نه صرفاً توصیفی. می‌گفتم علم واقعی، علمی است که با ذرات هستی همگام شود، به تعینات وجود بپردازد و قدرت‌آفرین باشد. علوم توصیفی مانند جغرافیا یا تاریخ، با همه ارزششان، نمی‌توانند به‌تنهایی به تحول در جامعه منجر شوند. ما نیاز به علمی داریم که ذهن را با پدیده‌های وجودی پیوند دهد و به تولید دانشی قدرتمند بینجامد.

بخش سوم: چالش‌های فلسفه و نیاز به آزمایشگاه

در یکی از جلسات، از دشواری کار فیلسوفان سخن گفتم. کار فیلسوف، که باید با ذهن خود همه هستی را تحلیل کند، به مراتب از کار دانشمند علوم تجربی، که از ابزارهای مادی بهره می‌برد، دشوارتر است. اما این دشواری نباید ما را از تولید علم فلسفی بازدارد. من همیشه بر این باور بودم که حوزه‌های علمیه باید به آزمایشگاه مجهز شوند تا درس‌ها از حالت نظری به ساحت عملی ارتقا یابند. بدون آزمایش و آزمون، علم ما در حد حرف باقی می‌ماند.

این دغدغه من، از تجربه سال‌ها تدریس و تأمل در نظام آموزشی حوزوی برمی‌آمد. از نبود تمرین‌های عملی در آموزش ادبیات، فقه، اصول و فلسفه گله می‌کردم. طلبه‌ای که ده سال ادبیات می‌خواند، اما تمرین عملی ندارد، چگونه می‌تواند مهارتی کارآمد کسب کند؟ این کمبود، مانع از آن می‌شود که علم دینی ما به سطحی برسد که بتواند با علوم مدرن رقابت کند.

بخش چهارم: راهکارهای تحول در حوزه‌های علمیه

در یکی از درس‌گفتارها، سه راهکار برای تحول در حوزه‌های علمیه پیشنهاد دادم. نخست، مستندسازی علمی بود. من باور داشتم که هر ادعای علمی باید با سند و شواهد همراه باشد. ادعای بدون سند، علم نیست، بلکه گمانه‌زنی است. دوم، حذف خشونت و استبداد از محیط‌های علمی بود. از تاریخ کشتار به دلیل ایده‌های نو سخن گفتم و خواستار فضایی آزاد برای گفت‌وگوی علمی شدم. سوم، پایان دادن به سوءمدیریت منابع مالی حوزه‌ها بود. من همیشه معتقد بودم که منابع مالی حوزه‌ها باید صرف علم و پژوهش شوند، نه امور غیرضروری.

این راهکارها، بازتاب تعهد من به اصلاح نظام‌های علمی دینی بود. می‌گفتم حوزه‌های علمیه باید مدرن شوند، نظام مدیریتی و آموزشی آن‌ها بازسازی شود، و علوم سنتی مانند هیئت، که از حوزه‌ها حذف شده‌اند، با علوم مدرن جایگزین شوند. این تحول، نه‌تنها به سود علم دینی، بلکه به نفع تمدن‌سازی اسلامی است.

بخش پنجم: بازآفرینی علم دینی

در یکی از جلسات، از توقف تولید علمی در حوزه‌ها گله کردم. منطق، فلسفه و فقه ما نیاز به بازآفرینی دارند. نقل می‌کردم یکی از عالمان دینی می‌گفت: «رساله‌های علمی را دستکاری نکنید، اگر می‌خواهید، فقط نام خودتان را روی آن بگذارید و چاپ کنید، اما خرابش نکنید.» این سخن، هشداری بود به نبود خلاقیت در بازنویسی متون علمی. من همیشه بر این باور بودم که علم دینی باید نوآور و پویا باشد، نه گرفتار تکرار و تقلید.

این دغدغه من، ریشه در ایمان به ظرفیت‌های عظیم علم دینی داشت. من باور داشتم که اگر حوزه‌های علمیه به سوی تولید علم پویا و کارآمد حرکت کنند، می‌توانند نه‌تنها در ایران، بلکه در جهان، نقش‌آفرین باشند. این آرزوی من بود که روزی حوزه‌های علمیه به آزمایشگاه‌های علمی مجهز شوند و عالمانی خلاق و کارآمد تربیت کنند که بتوانند مسائل واقعی جامعه را حل کنند.

جمع‌بندی

این درس‌گفتارها، دعوتی بود به تأمل در چالش‌های علم دینی و علوم انسانی اسلامی. من با دلی پر از امید و ذهنی پر از ایده، از ناکارآمدی علوم انسانی، محدودیت‌های فقه سنتی، و نبود آزمایشگاه‌های علمی در حوزه‌ها سخن گفتم. راهکارهایم، از مستندسازی علمی تا حذف استبداد و مدیریت صحیح منابع، همه در راستای تحول بنیادین در حوزه‌های علمیه بود. این گفتگوهای صمیمی، نه‌تنها بازتاب دغدغه‌های علمی و معنوی من، بلکه دعوتی است به نسل‌های آینده برای بازسازی علم دینی و نقش‌آفرینی در تمدن‌سازی اسلامی.

من باور دارم که علم دینی، اگر با روش‌های مدرن و رویکردی پدیداری همگام شود، می‌تواند قدرتمند و تأثیرگذار باشد. این خاطرات، که از دل درس‌گفتارهایم برآمده‌اند، گواهی بر این باورند که با تحول در نظام‌های آموزشی و پژوهشی، می‌توان عالمانی تربیت کرد که نه‌تنها در حوزه، بلکه در جهان، پرچم‌دار علم و معرفت باشند.