متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره، جلسه ۱۰۶۶

مقدمه

روزگاری که در محافل علمی و معنوی، سخن از حقیقت و معرفت بود، اما گاه این حقیقت در هیاهوی روزگار گم می‌شد. این خاطرات، که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام، روایت‌هایی است از تجربه‌های زیسته‌ام، از تأملاتم در باب علم، دین، و زیست انسانی. آنچه در این مجموعه، که «گفتگوهای صمیمی» نام گرفته، پیش روی شماست، تلاشی است برای بازگو کردن این لحظه‌ها با صداقت و صمیمیت، گویی در محضر شما نشسته‌ام و از دل سخن می‌گویم. این روایت‌ها نه‌تنها بازتاب عمق دانش و تعهد معنوی‌ام به حقیقت است، بلکه دعوتی است به تأمل در مسیر معرفت و وحدت اسلامی.

بخش اول: حقیقت نادیده گرفته‌شده

روزی در خلوت خود به این می‌اندیشیدم که چرا حقیقت، گاه در میان مردم نادیده می‌ماند. ما که خدای حسابی را شناخته‌ایم، چرا کسی ما را تحویل نمی‌گیرد؟ این پرسش، نه از سر خودبینی، که از سر شگفتی بود. جامعه‌ای که باید حقیقت را در آغوش کشد، گاه در غفلت و سطحی‌نگری، اولیای خدا را نادیده می‌گیرد. این نادیده گرفتن، نشانه‌ای است از ضعف در فرهنگ‌سازی و درک ارزش‌های معنوی.

بخش دوم: حکایت دیدار و پیشنهاد شهرت

روزی مردی محترم به خانه‌ام آمد. چهره‌اش از خشم و دل‌نگرانی سرخ شده بود. گفت: «حاج آقا، من از شما خیلی ناراحتم!» پرسیدم: «چرا؟ مگر من چه کرده‌ام؟» پاسخ داد: «با این همه محتوا و معرفت، چرا کسی شما را نمی‌شناسد؟» او معتقد بود که ناشناخته ماندنم، نتیجه عدم شهرت است. سپس پیشنهادی عجیب داد: «اگر یک ماه به حرف من گوش کنید، همه مشکلات حل می‌شود!» کنجکاو شدم و پرسیدم: «چه کنم؟» گفت: «هر روز صبح ساعت هشت تا دوازده در اختیارتان هستم. بروید درس یک عالم را به هم بزنید، بگویید اشتباه می‌کند، حتی اگر لازم شد، غداره بکشید! آن وقت همه شما را تحویل می‌گیرند.»

خنده‌ام گرفت. گفتم: «بابا جان، من از کودکی در محله‌ای بزرگ شدم که همه هم‌محلی‌ها غداره‌کش بودند. برای دوری از این راه، طلبه شدم. حالا تو می‌گویی دوباره غداره بکشم؟» این پیشنهاد، هرچند از سر دلسوزی بود، مرا به فکر فرو برد. شهرت واقعی، نه با جنجال و خشونت، بلکه با پایبندی به حقیقت و اخلاق به دست می‌آید.

بخش سوم: نقد انگیزه خلقت

در یکی از درس‌گفتارهایم، به سخنی منسوب به خدا اشاره کردم که می‌گویند: «خَلَقْتُ الْخَلْقَ لِكَيْ أُعْرَفَ» (خلق را آفریدم تا شناخته شوم). اما همیشه این سخن را بی‌اساس و فاقد سند معتبر دانسته‌ام. خدا، با کمال مطلقش، نیازی به شناخته شدن ندارد. این ادعا که خلقت برای شهرت الهی است، با تنزیه ذات خدا سازگار نیست. می‌گفتم: «خدا کی معروف نبود که حالا بخواهد معروف شود؟» این سخنان، اغلب از فلاسفه و دراویش بی‌سند سرچشمه گرفته و راه به گمراهی می‌برد.

بخش چهارم: ضرورت استناد در علم دینی

بارها در درس‌گفتارهایم به فلاسفه‌ای چون مرحوم صدرا اشاره کرده‌ام که ادعا داشتند نیازی به سند و حدیث ندارند. اما من همیشه تأکید داشتم که علم دینی باید مستند باشد. سخنان بی‌سند، هرچند فریبنده، نمی‌توانند راهگشای حقیقت باشند. اگر بخواهیم از خلوارهای دین نجات یابیم، باید دو کار کنیم: نخست، تصوراتمان را درست کنیم؛ دوم، هرچه می‌گوییم مستند باشد. این دو اصل، ما را از سکولاریسم و هرمنوتیک بی‌نیاز می‌کند و دین را از خطر تبدیل شدن به آثار باستانی حفظ می‌کند.

بخش پنجم: محبت، شرط مسلمانی

همیشه می‌گفتم شرط مسلمانی، محبت به همه مسلمانان است، چه ظاهری باشند، چه باطنی، چه متکلم باشند، چه فیلسوف یا عارف. دل باید با همه صاف باشد. پیش‌داوری درباره اشتباه دیگران، خود خطاست. شاید من در اشتباه باشم و او در حقیقت. ضرب‌المثل عربی می‌گوید: «مَعَ الْجِنْسِ يَمِيلُوا» (هم‌جنس به هم‌جنس میل دارد). انسان به‌طور فطری به هم‌نوع خود، به‌ویژه عالمان و طلاب، باید محبت داشته باشد. ناپسندیدن عالم، نشانه نکبت در دل است.

بخش ششم: نقد تفرقه و دعوت به وحدت

بارها هشدار داده‌ام که تفرقه، بزرگ‌ترین عامل استعمار است. وقتی مسلمانان به دسته‌های چپ و راست تقسیم شوند، همه بازنده‌اند. دعای «اللَّهُمَّ اشْغَلِ الظَّالِمِينَ بِالظَّالِمِينَ وَاجْعَلْنَا مِنْ بَيْنِهِمْ قَانِعِينَ» (خدایا، ظالمان را به ظالمان مشغول کن و ما را از میان آن‌ها راضی نگه دار) را به یاد می‌آوردم که نشان می‌دهد تفرقه، هیچ‌کس را به رضایت نمی‌رساند. همه مسلمانان، با وجود تفاوت‌ها، بچه‌مسلمان‌اند و نمازخوان. این اشتراکات، باید ما را به وحدت دعوت کند.

بخش هفتم: عالمان، ایتام آل نبی

عالمان و طلاب را ایتام آل نبی می‌دانستم. آن‌ها حاملان میراث نبوی‌اند و باید مورد احترام و محبت باشند. اگر اصلاحی در جامعه لازم است، بهتر است از سوی خودمان، از عالمان و طلاب، باشد، نه دشمنان و کفار. دلم می‌خواست حوزه‌ها دین را تازه کنند، نه آن‌که به قبرستان وادی‌السلام بدل شود. در سفری به وادی‌السلام، به همراهان گفتم: «نردبانی بیاورید، برویم پشت‌بام، فاتحه بخوانیم و فوت کنیم به همه!» این طنز، از سر درد بود که دین نباید به آثار باستانی بدل شود.

بخش هشتم: تأملات عرفانی در معراج

در درس‌گفتارهایم، از معراج پیامبر سخن می‌گفتم. برخی می‌گفتند پیامبر با کفش و عمامه به معراج رفت. اما من می‌گفتم: «در هر عالمی، باید وزان آن عالم را یافت.» قرآن کریم می‌فرماید: «فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى» (کفش‌هایت را درآور، که تو در وادی مقدس طوی هستی). این نه به معنای نجاست کفش، بلکه نشانه‌ای است که در فضای قدسی، باید از تعلقات مادی رها شد. انسان در هر فضایی، رنگ همان فضا را می‌گیرد.

جمع‌بندی

این گفتگوهای صمیمی، روایت‌هایی است از قلب و جانم، از تأملاتم در باب حقیقت، علم، و وحدت اسلامی. همیشه بر محبت به مسلمانان، استناد در علم دینی، و پرهیز از تفرقه تأکید داشتم. دین، گوهری است که باید با صافی دل و معرفت مستند حفظ شود. این خاطرات، دعوتی است به شما، خواننده عزیز، که با محبت و وحدت، راه حقیقت را بپویید و دین را از خطر تبدیل به آثار باستانی حفظ کنید.